Kategoritë e gramatikës së shqipes

Kategoritë e gramatikës së shqipes janë shumë të afërme me gjuhët e
tjera evropiane. Emrat tregojnë dukshëm gjininë, numrin, dhe pesë rasa.
Një tipar i pazakonshëm është që emrat ndryshohen më tutje me
prapashtesa për të treguar domethënien e caktuar apo pacaktuar: bukë,
buka. Mbiemrat-përveç numëror dhe disa shprehje të caktuara sasie-dhe
emrat e varur përcjellin emrin të cilin e modifikojnë; dhe ata janë të
shquar në kërkimin e pjesëzës që i përcjell ata që pajtohen me emrin.
Andaj, në “një burrë i madh, modifikohet nga i madh, i cili paraprihet
nga i, i cili pajtohet me termin për “njeri”; gjithashtu në “dy burra të
mëdhenj”, mëdhenj, forma mashkullore e shumësit nga i madh, përcjellë
emrin burra dhe paraprihet nga një pjesëz që pajtohet me emrin.

Foljet kanë numrin dhe një llojllojshmëri të formave të gjetura në
Frëngjisht apo Italisht dhe janë mjaft të parregullta në formimin e
rrënjëve të tyre. Shumësat e emrit po ashtu janë të dukshëm për
parregullsitë në një numër të madh të tyre. Kur të përcaktohet një emër
apo një i marrur si i njohur është kundrinori i drejtë, një përemër në
rastin e vërtetë që përsëritë këtë informacion po ashtu duhet të futet
në shprehjen e foljes; p.sh. I-a dhashë librin atij drejtpërdrejtë është
“him-it I-gave the-book to-him, e cila në anglishten standarde do të
ishte “I gave the book to him.”Në përgjithësi, gramatika dhe dallimet
formale të shqipes na kujtojnë greqishten moderne dhe gjuhët romane,
veçanërisht ajo rumune. Tingujt sugjerojnë hungarishten apo greqishten,
por gegërishtja me zanoreve hundore tingëllon më karakteristike.
Gramatika e gjuhës shqipe është mjaft e komplikuar në krahasim me gjuhët
e tjera Indoevropiane. Gjuha shqipe ka 6 ose 5 rasa, emërore, gjinore,
dhanore, kallëzore, rrjedhore dhe që thirrore, e cila është hequr.
Foljet janë mjaftë të parregullta. Disa folje si "jap" e "ha", në kohën e
shkuar dhe në pjesore ndryshojnë plotësisht në "dhënë" dhe "ngrënë".
Foljet e cila mbarojnë me "t" në vetën e tretë njejës, të kohës së kryer
të thjeshtë, marrin dy "tt" p.sh ai "hesht" bëhet "ai heshtte" , që
shpesh gabimisht shkruhet "heshte". Fjalët në gjuhën shqipe ndiqen nga
nyje të shumta, gjë që e bën të komplikuar edhe për folësit e gjuhës
shqipe. Ka 27 forma të shumësit. Shumësi i emrave ndiqet nga
prapashtesat por, edhe nga ndryshie brenda emrit, p.sh dash-desh,
kal-kuaj,djalë-djemë etj. Disa emra asnjëjës nuk ndryshojnë fare, si
p.sh nxënës-nxënës, fëmijë-fëmijë etj.