Re: Mitologjia shqiptare

nga martin mato prej Mon 14 Jan 2008, 12:21 pm

Pershendetje,
kam 2 lutje per organizuesin e ketyre forumeve.

1.Ne se mund te dale edhe ky diskutim qe ne faqene pare si edhe diskutimet e tjera dhe jo i fshehur pas letersise.

2.Ne se behet nga ana organiyative qe i fundit qe shkruan te jete sapo hap fqene pare se keshtu duhet te shkosh gjithmone ne faqen tjeter dhe vetem e rendon diskutimin.

Per Sanijen te lutem ne se ka edhe fragmente kenge ose ndonje koleg qe banon ne ate zone. Eshte fshati ku duhet te kete lindur Bogdani.
Per sa me rezultojne mua zanat, oret dhe dyvargeshi qe kam shkruar siper me rezultojne autokton. Vendase dmth per mua qe edhe fqinjete shqiptareve mund ti kene por me specifikat e tyre

Per Arlen mund ta gjesh librin tek libraria e muzeut kombetar brenda.

Kush eshte Luarasi, cfare ka shkruar_(nuk gjej dot ne kete tasjere pikepyetjen)
Me fal per padijen time.
Me se merresh ti qe te interesojne.
Une personalisht kam dhene disa vite lenden e folklorit ne Universitetin e Tiranes, Dega gjuhe-letersi
Une jam marre vetem me mitologji poullore shqiptare.

nga **Naki** prej Mon 14 Jan 2008, 1:07 pm

martin mato shkruajti:
2.Ne se behet nga ana organiyative qe i fundit qe shkruan te jete sapo hap fqene pare se keshtu duhet te shkosh gjithmone ne faqen tjeter dhe vetem e rendon diskutimin.

Tema e fundit paraqiten ne portal te forumit tek TEMA E FUNDIT cdo replik dhe postim i ri.
Nese ne kete kategori ka interesim dhe kyqen anetaret mund ta bart si kategori ne vete Mitologjia Shqiptare
Ju faleminderit

nga martin mato prej Wed 16 Jan 2008, 10:53 am

Në këngën: "O illi që perëndon" (mbledhur në Piqerras-Sarandë) kemi këtë tekst:

O moj borë e bukur,
e bardhë e bukur,
na po bëjmë bukët,
që të marrëm lugët;
të luajmë me topa bore,
si zërat e malit të Çorre…

Mendoj se kjo eshte rruga e drejte per te pare qarte se zanat shqipatere nuk kane te bjene as me arte+mizen e as me ledy daj+anen.
ketu del paster nje mitologji popullore,malore e lidhur me jeten rreale dhe jo ne sherbim te tempujve qe i shebenin keti apo atij sisitemi skllavopronar.

Sa per daljen ne listen kryesore do ti lutesha shume Nagit. Mendoj se eshte me i vogli sherbim qe mund ti bejeme kultures mbare shqiptare. Dhe nga ana tjeter Ju premtoj qe nuk do te jete e larget dita qy ky forum do te zere nje vend supremacie ne krahasim me forume te tjera qe vetem sillen ne qark vicioz.
Martini

nga Arla prej Wed 16 Jan 2008, 11:05 am

Meqense origjinaliteti dhe vetetesia mbi keto zana eshte shume e rralle dhe ato pak informacine qe jane ndodhen ne arkivat e lageshta te shtetit, jeni i mirepritur ju martin te hidhni drite mbi dicka te lashte.

nga **Naki** prej Wed 16 Jan 2008, 11:24 am

martin mato shkruajti:Sa per daljen ne listen kryesore do ti lutesha shume Nakit. Mendoj se eshte me i vogli sherbim qe mund ti bejeme kultures mbare shqiptare. Dhe nga ana tjeter Ju premtoj qe nuk do te jete e larget dita qy ky forum do te zere nje vend supremacie ne krahasim me forume te tjera qe vetem sillen ne qark vicioz.
Martini

Ok z. Martin ashtu dhe do behet Mitologjia Shqiptare kalon si kategori e vecant ne Indeksin e forumit dhe ti je Moderator i kesaj kategorie shpresoj se lexuesve do ju sjellesh mjaft informacione.
Te uroj suksese kjo kategori do jete nen administrimin dhe moderimin tuaj.

nga martin mato prej Wed 16 Jan 2008, 12:01 pm

Faleminderit Naki,

por mendoj se eshte nje pergjegjesi per te gjithe qe jemi ne forum qe te justifikojme mirebesimin.

Mendoj se do te duhet se paku qe seicili qe ndodhet ne kete liste te sjelle te pakten nga nje shembull ne vargje ku permenden zanat,oret, shtojzavallet etj.

Mendoj se nuk dueht ti kerkojme ne arkive por ne popull Arla.
Martini

nga **Naki** prej Wed 16 Jan 2008, 12:43 pm

Zanat e malit

Zanat parafytyrohen si vajza të bukura që jetojnë në male të thella. Zakonisht shihen duke pirë ujë, në burime të maleve ose duke u larë në përrenj të kthjellët malorë. Zanat kanë flokët e gjata të lëshuara deri në bel ose deri në gju, të veshura me rrobe të bardha të holla dhe bëjnë dritë përreth tyre. Ndonjëherë zanat rrinë rreth ndonjë gurre me ujë të pijshëm ku nuk lënë askënd të shkojë të pijë ujë madje as zogjtë e malit.

Me zanat, lidhen edhe "shtojzovallet", "shtojzorreshtat", "ato të hjeshmëzet", "ato të lumet", “t’lumet e Natës, "jashtësmet". Shtojzovallet ruajnë në emërtim një eufemizëm tipik, që u përftua si përngjitje e një fjalie të tërë ("shtojua, zot, vallet", "shtojua, zot, rreshtat").
Edhe zanat kanë orën e vet njësoj sikurse njeriu, madje zanat mund të jenë edhe të vdekshme, në dyluftime kreshniku mund edhe ta presë atë me shpatë. Brirtë e dhive të egra janë mbrojtja dhe dobësia e zanave.
Sulmi i zanës përshkruhet me fjalët : "del n'gurit, "të shuplak" , "të shiton" , "të zanon".
Në këngët kreshnike përmendet edhe dy zana që i dhanë Mujit gji për t'a bërë të fortë, ndërsa një zanë tjetër ishte zana personale e Mujës, ajo i jipte atij lajmin kur shokët e tij ishin në rrezik.
Në këngët e vëllavrasjes zana merr formën e një nuseje dhe i nxit dy vëllezërit që të luftojnë për të, me arsyen se këta nuk kanë dëgjuar nënën.
Zana e malit është krijesë mitologjike shqiptare e krahasueshme me Artemidën e grekëve, Dianën e romakëve, dhe Thanën e ilirëve.
Sipas traditës, ato kanë dy karaktere: i zbutur, i cili ndihmon kreshnikët në betejat e tyre, dhe karakteri idhnakë i cili shiton (nguros) kur iu prishet qetësia. Brirtë e dhive të egra janë mbrojtja dhe dobësia e zanave.
Zanat ruajnë territoret e veta me xhelozi edhe shitojnë ata që ju prishin qetësinë apo i befasojnë kur janë duke lozur nëpër livadhet e maleve. Prandaj edhe kur shkohet në mal është traditë të bëhet zhurmë për ti njoftuar ato për afrimin e njeriut.
Në poezinë e Naim Frashërit, poeti më i madh kombëtar i shqiptarëve, tradita pagane e kultit të Tomorrit u rigjallërua në një sfond mitologjik si Olimp i shqiptarëve dhe si seli e zanave të maleve. Ky element i fundit paraqet interes të veçantë si një figurë tradicionale mitologjike e trashëguar nga lashtësia ilirike. Sipas Çabejt, nga një "interpretatio latina", Zana, nuk është veçse Diana iliro-romane, që në shqip dha Zana e në rumanisht Zina. Këtë personifikim të bukurisë dhe të trimërisë, mbrojtëse të maleve, figurë tipike për mitologjinë pagane të trevave veriore, poema e Naimit "Bagëti e bujqësia" (1886) e ka sjellë në mal të Tomorrit dhe e ka thirrur si "perëndi e ligjësisë" (e ligjërimit). Mbetet e diskutueshme nëse kjo neologjizëm e Naimit lidhet me trajtën Zërë (Zana) që haset në Jug të Shqipërisë, dhe që është një dëshmi për njësinë shqiptare. Po këtu është rasti për të vënë në dukje se poetizimi i Tomorrit si seli e muzave të maleve është në funksion jo vetëm të krijimit të mitit romantik për malin e shenjtë të shqiptarëve. Poeti i lutet zanës të mbrojë fusharakët si edhe malësorët, dhe kjo i jep Tomorrit atributin e simbolit të unitetit kombëtar të shqiptarëve.
Zanat e malit: Figura mitologjike shqiptare-hyjneshat e maleve shqiptare

Etim. Sipas Joklit: emri Zana prej latinishtes-Diana. Sipas një tjetër opinioni: Zana rrjedh nga emri ZA (zana, zëri).

Enci. Në veri e gjejmë me emrin Zana, në jug me Zëra. Sipas Çabejt: zëri i natyrës dhe i ndërgjegjes njerëzore. Zakonisht “Zanat e malit” përshkruhen si vajza të maleve me fuqi të mbinatyrshme por dhe me aftësi të veçanta në të kënduar dhe kërcyer. Sipas Sokolit: vetë emri (zana e shtojzovalle) i këtyre krijesave të tejdukshme, të përbëra prej drite, prej tingujsh e prej lëvizjesh vallëzuese, është kuptimplotë. Sipas Tirtës: Zanat kanë fëmijë që i përkundin në djepa, lodrojnë, këndojnë, hedhin valle, u bien veglave muzikore. Ja si thotë populli: “Po knojke si zanë mali”. Meqënëse dalin zakonisht natën, Zanat njihen edhe si “t’lumet e Natës”. Megjithëse nuk kemi të dhëna rreth melodikës së këngëtimit të tyre, “Zanat e malit” dalin edhe frymëzuese të rapsodëve shqiptarë gjatë këngëtimit me lahutë ose karadyzen, të ngjashme me frymëzimin që muza greke e muzikës dhe poezisë-Evterpi u jepte këngëtarëve të lashtësisë. Zanat e malit i hasim dendur në rapsoditë kreshnike shqiptare me lahutë. Ja si i përshkruan rapsodi zanat në këngën “Martesa e Mujit”:

Zana e madhe kndon në mal
Zana e vogël kndon në shkam
Dorë për dorë me zanën e dytë:
Zana jemi e zana kjoshim!
Bes besë e fjala fjalë,
Grueja grue e zana zanë,
Zana diell e grueja hanë:
Mjerë kush besë grues i ka xanë!

Sipas Çabejt: kur vritet ndonjë nga ndoret e saj , ajo i a fillon vajit për të si një nënë për të birin. Në një rast tjetër kemi konstatimin e fuqisë së tyre:

Malet e Deçicit i qofsha true
të dahet katrash e të kjojë me mue.

Sipas “Fjalorit enciklopedik”: kulti i fortë i Zanës në Shqipëri dhe në mbarë gadishullin Ballkanik, na bën të mendojmë se te Zana kemi të bëjmë me një hyjni vendase paragreke. Konica i konsideron Zanat: mike të Shqipërisë. Në këtë kategori futen edhe figurat e tjera mitologjike shqiptare si shtojzovallet dhe jashtësmet. Në Durrës në vitin 1914 botohej gazeta me titullin “Zana”.

Lit: “Visaret e kombit-4”, Tiranë 1937; “Rapsodi kreshnike”, Tiranë, 1991; “Fjalori i mitologjisë”, Tiranë, 1987; Konica. Faik, “Vepra”, Tiranë, 1993; Koliqi. Ernest, “Vepra 1”, Prishtinë, 1996; Tirta. Mark, “Qënie mitike te shqiptarët dhe paralele të lashtësisë iliro-trake”, “Gjurmime albanologjike”, Prishtinë, 1997, nr. 27; Çaushi Tefik, “Fjalor i estetikës”, Tiranë, 1998; Sokoli. Ramadan, “Gojëdhana e përrallëza të botës shqiptare”, Tiranë, 2000 etj.

Marre nga dardania.de / arkivi

nga martin mato prej Wed 16 Jan 2008, 7:40 pm

pune e paqme rofsh Naki!

Vetem le te heqim disa nga ato veshjet e misrit. Mendoj se fjalori enciklopedik eshte me afer te vertetes.

Nga lista vetem Ramadan Sokoli nuk me kujtohet, ka ndokush akses te na freskoje te dhenat !!!!

Ne vargjet e cituara jane vetem dy zana( ku eshte e treta qe betohen gjysma e mos me teper e atyre qe ndodhen ne listen e literatures se cituar)

Ne do ti qendronim linjes latine, qe mbrojne Jokli per pasoje edhe Cabej atehere cfare do te thonin sot po te ishin gjalle ne se do te shihnin se ka ngjashmeri kontekstuale edhe me zalke zane ose zene (ne slloveni). Ndofta do te nderronin mendje. Keshtu qe per mua duhet pare si teze e tejkaluar.(pra loja eshte hapur serisht, gjeni se nga vjen....)
Nuk e kuptoj nga vjen pjesa e pare dhe kush e ka shkruar.

Mendoj se duhet qe tekstet qe perdorim do te duhet ti marrim ne nje rrethane(kontekst) te lidhur se pastaj cdo gje mund te shitej per te vertete.
Martini

nga sevi prej Thu 17 Jan 2008, 12:33 am

Në epikën legjendare flitet edhe për figura mitologjike mbrojtëse të njeriut, si ishin zanat a shtojzovallet. Zanat ishin gra të bukura, por edhe trime e luftëtare. Besohej, se ato banonin në shpella mes pyjesh, pushonin në mrize, pranë burimeve ose në maja malesh. Studjuesit e mitologjisë mendojnë, se zana ka lidhje me një perëndi ilire të pyjeve e të burimeve që, në interpretimin romak mori emrin Diana.

nga Lori prej Thu 17 Jan 2008, 12:52 am

Shume teme e qelluar. Une po postoj nje tregim te Ernest Koliqit.
Tregimi i Ernest Koliqit “Kërcimtarja e Dukagjinit”
Tregimi “Kërcimtarja e Dukagjinit” është pjesa më e bukur estetike e filozofike e përmbledhjes “Hija e maleve”. Rikujtojmë shkurt përmbajtjen e veprës:
Paska qënë dukur në Dukagjin një vajzë mrekullisht e hijëshme. Quhej Lulja, ishte mbesë e Lekë Dukagjinit, princit verior. Por...kapriçet e nanës Natyrë janë vertetë të çuditshme, sepse vasha më e bukur e dheut ishte e ngathët e trashë, turulluqe. Ndodhi që Skënderbeu, pas një lufte të futuar kundra turqve mblodhi në Krujë gjithë parësinë e Shqipënisë dhe bajloza të huaj për të kremtuar. U nis edhe Leka me gjithë familjen.Festimet zgjatën shtatë ditë e shtatë netë. Ditën e fundme, mbreti lajmëroi një konkurs për vajzën a gruan që para oborrit mbretror do bëntë kërcimin më të bukur. Dolën shumë nga vargu i madh i zonjave buajre ose të ardhura prej jashtë. Mbreti deshi t’ia jepte çmimin një turkeshe të panjour, kërcimi i së cilës shëmbëllente me një lutjeje dashurore të dëshpërueshme. Por papritur doli princesha Lulja, e cila mahniti gjithë publikun me freskinë dhe lirinë e lëvizjeve dhe arriti një triumf të pashoq si “hyjneshe e kërcimit”. Pas mbarimit të festës të gjithë u kthyen në shtëpi në Malësi. Qe ditën tjetër erdhi për t’i kërkuar dorën Lules një princ i ri, që kishte vrapuar për të arritur i pari. E ëma deshte ta zgjonte të bijën, por vajza u tund me plogështinë e zakonshme dhe as nuk mbante mend Krujen, as që të kishte kërcyer ndonjëherë në jetën e vetë. Princi iku i dëshpëruar. Ç’kishte ndodhur?Zanat e Dukagjinit dëshën të qitnin zërin e maleve të tyre, prandaj e çuan Lulen të flinte në banesën e tyre hyjnore, njera mori trupin e saj dhe kur u kthye nga triumfet e Krujes, e kthyen vajzën prapë në shtëpi.

Ne disa revista dhe arkiva kam gjetur edhe kete foto qe thuhet se eshte Zana e Luleve

nga martin mato prej Thu 17 Jan 2008, 11:43 am

Mendoj qe ky nuk duhet te ktehet ne nje froum shakash apo barsaletash.
Ketu mun d te lejonim vetem shaka qe kane lidhje me temen, ndyshe do te ulnim nivelin.

Kam nje pyetje per kurbetqaren(keshtu sikur e ka fjalori i shqipes se njesuar apo...) ,duke qene nga Duka e Gjinit atehere jena nga zona malore e Kosoves keshtu qe duhet te kete shume me teper rrefime te ketilla pse nuk artikuloheni me shembull qofte edhe me togefjalesha.
Psh a keni degjuar per zane te zese?
Martini

nga Erza prej Thu 17 Jan 2008, 4:49 pm

Edhe une pelqej me mendimin tuaj z. Martini
Disa sa po shofe jane te dhene te bejne rekorde ne shkrime ose fare nuk kuptojne domethenjen... mos te mirrem une me keto gjera jane ata qe kane kete pune.

Po i kthehem temes. Une mendoj se nuk duhet te kerkohet per te dhena per kete teme shume te qelluar nga arla (sespe ajo din cfar i duhet lexuesit por per fat te keq shume se kane kuptuar dhe kurr sdo e kuptojne kete person siq nuk e kuptova as une ne fillim) te dhenat jane neper popull ne tregimet e tyre ne Has, Dugagjin, Malesi etj. Populli eshte arkivi mi i pasur dhe me i mire dhe origjinal.
Une do hulumtoj per kete kam disa shoqe qe kan gjyshet e vjetra ketu dhe do flas me to dhe tregimet e tyre do i ve ne origjinal siq i tregojne ato.

nga Guest prej Thu 17 Jan 2008, 5:31 pm

une kam nje tregim vlla martini nese ke ndegjuar se ku gjindet shpella e gollostenes,
me ka treguar gjyshi im se qfar ka ndodhur aty ka qen nje shok i babait te tij ka shkuar naten me pre dru dhe aty i ka ndodhur atij personi kjo ngjarje.Siq thoshin tek ne dreqnit apo shtrigat e kan marr e kan shti mbrenda ne shpell e kan len deri ne sabah mbrenda aty duke e shti mu kercy se kishin pasur darsem,por atij personi jo se ka mbaru vetem me ket por me ka treguar gjyshi se ai kahdo qe ka shkuar mysafir dikund i ka ndodhur e kan rrahur apo e kan shti me kercy me tregonte gjyshi se e ka par babai i tij vet me syt e vet se e ka pasur shok te ngusht ,por deri sa ka vdekur ai person ka pasur keto pasoja.
por e verteta e kesaj shpelle hala nuk doli asnje ta dij edhe tash mbas lufte nuk kan qen askush deri ne fund te shpelles e kam pyetur gjyshin tim i cili ka ardhur tek ne ne gjermani per vizit se a ka shkuar dikush deri ne fund te shpelles me tha jo por kan shkuar nderkombetaret vetem deri ne dy dhoma ma shum jo se ndalen dritat nuk e di as vet pse kjo ndodh edhe pse hala nuk u zbulua kjo shpell siq duhet vetem besoi qe ndoshta naki mundet te bej diqka se e kam par ne shum angazhime une i tregoi se ku ndodhet kjo shpell une per vehte kam ra andej kur kam shkuar tek te afermit e gjyshit kur kan qen ne bjeshk por shum afer nuk kam qen ,kjo esht e vertet se qka shkrova e jo vetem fjal.
vlla martini edhe pse jetoi ne gjermani i di une do gjera te vendlindjes sime mos harro se ndoshta ne jasht vendlindjes dijm me shum,pse bejm nganjeher hajgare ajo esht tjeter e pra mos harro se vendlindjen e kemi ne love

edhe traditat nuk i harrojm me respekt per te gjith nga motra e juaj

nga martin mato prej Thu 17 Jan 2008, 7:22 pm

BINGO
BINGO 2 HERE
BINGO 3 hereme ka treguar gjyshi im se qfar ka ndodhur aty ka qen nje shok i babait te tij ka shkuar naten me pre dru dhe aty i ka ndodhur atij personi kjo ngjarje.Siq thoshin tek ne dreqnit apo shtrigat e kan marr e kan shti mbrenda ne shpell e kan len deri ne sabah mbrenda aty duke e shti mu kercy se kishin pasur darsem,por atij personi jo se ka mbaru vetem me ket por me ka treguar gjyshi se ai kahdo qe ka shkuar mysafir dikund i ka ndodhur e kan rrahur apo e kan shti me kercy me tregonte gjyshi se e ka par babai i tij vet me syt e vet se e ka pasur shok te ngusht ,por deri sa ka vdekur ai person ka pasur keto pasoja.

me jeshile modern folkstale ose moderne Volkssagen pra kemi nje introduksion ne nje tekst te mirefillte rrefimater popullor

me blu jemi ne sferen e rrefimit popullor qe afreohet me tematiken qe njohim ne tematiken me zanat

kurse me te kuqe mendoj se kemi nje kontakt me motive arbereshe

nga Guest prej Fri 18 Jan 2008, 10:00 am

vella i nderuar pa keq kuptime ti them dy fjal megjithese une esht zor te hidherohem nga vellezerit apo motrat qe ofendojn apo provokojn por nje po te them se une kam mundur edhe me gramatik vlla ta them se e di por e shkrova se qysh i kan then fjalet popullore ,por nje kujtoje vlla i nderuar se dikujt i vlejn me shum dy dit shkoll se dikujt 12 vite .Edhe per shkronjat e kuqe qe i ke ber pse si simbolizove edhe tjerat te zeza se me te kalterta nuk po shkojn se kuq e zi ta kish simbolizu flamurin ateher ta kish kujtu se jemi te gjith te nje kombi dhe kemi nje gjak .sepse dikush shpejt e shet vllaun apo motren per nje karrike te vij me nalt .e vertet esht se shum her kam dalur prej teme jo se nuk kam ditur por me qellim ata vetem deshta ti shoh se ne qfar menyre reagoni,shpeshher jam paraqit se nuk di asgje mvarur me temen apo vetem palidhje kam folur vetem shikova se per mua siq e kam par deri tash shum te larget jemi vllau per vllaun apo motren ,dhe kam pasur respekt per te gjith kam dhe kam me pasur deri ne vdekje ket respekt per te gjith me falni se ndoshta pak e teprova me respekt per te gjith motra e juaj .
naki te lutem mos e shlyj vllau im njeher qe ket dua ta lexojn te gjith tani mund ta shlyesh lirisht .
kjo ka qen me se shumti posaqerisht per martin mato