Mitologjia shqiptare

Zana e malit: eshte krijese mitologjike shqiptare me veti teper origjinale autoktone dhe e krahasueshme me teper me figura te tilla ballkanike dhe malore te gadushullin ballkanik dhe eshte mjaft larg e krahasueshme me Artemiden e grekeve, Dianen e romakeve.Veshtire mund te shkohet tek nje krahasim deri te Thana e ilireve.
Sipas tradites ato kane dy karaktere: i zbutur i cili ndihmon kreshniket ne beteja dhe karakteri idhnak i cili nguros kur i'u prishet qetesia.Briret e dhive te egra jane jane mbrojtja dhe dobesia e zanave.
Zanat ruajne territoret e veta me xhelozi dhe ngurosin ata qe ju prishin qetesine apo i befasojne kur jane duke lozur neper livadhet e maleve.
Ndaj dhe eshte bere zakon te behet zhurme kur shkon ne male , per ardhjen e njeriut.
Zana eshte simboli i plleshmerise, rrjedh nga fjala shqipe shtatezene.

Eposi i kreshnikeve: eshte nje epos legjendar i perbere nga kenge te ndryshme ku kenget kryesisht shoqerohen me lahute.Zonat ku eposi kendohet jane se shumti shqiperine e sotme.Mendohet se ai eshte i pranishem ne Malesin e Madhe, Dukagjin, Has e shume rrethe te tjera.Pervec territorit te Shqiperise Cikli kendohet dhe ne zonat e Kosoves si Peje, Gjakove ,Prizeren, Decan , Rahovec, etj. Ne qender te ketij eposi qendrojne 2 vellezer, Muji dhe Halili, Ne kenge perfshihet vajtimi i Ajkunes, per birin e saj Omerin ose e njohur ndryshe si : "vaji i Ajkunes".

Ora e maleve: eshte figure e bestytenive popullore shqiptare , e cila perfytyrohej si nje grua apo si nje gjarper.Ajo besohej se jetonte ne male, fusha,ne pyje , ne kroje ose prane njerezve,dhe i ndihmonte a u sillte fat zemermireve dhe ndeshkonte te keqinjte.Oret mund te kene qene nje lloj zanash qe thirreshin me emra perkedheles si " qofshin te bardha", "ato te mirat", ato te lumturat" pa ua permendur emrin.
Ora ishte ndoshta krijesa mitologjike me e perhapur tek shqiptaret.Nje shtepi nje fis apo nje njeri mund te ket pasur oren e vet.Madje besohej se edhe nje zane e maleve kishte
oren e saj. Oret jane te mira apo te liga.Bekimi dhe mallkimi shpesh behej nepermjet ores.Braktisja nga ora do te thoshte fatkeqesi per personin apo grupin.

Sa i perket mitologjise Shqipetare nuk kam shume njohuri. Mbase rinia ime me shume shkoi larg familjes dhe ne neper bote jane te pakta perrallat e gjyshes.
Kam lexuar per mitologjite Romake.
Nga gjyshja kam degjuar per Shtrigen dhe Shtriganin epitet qe une e kisha nga Raza.
Ja nje fragment per shtrigat siq e kam te degjuar se nuk i kam takuar :
Shtrigat: besohet se jane plaka. Kjo cilesi edhe ju vishet plakave te pafajshme te cilave ju vdesin burrat dhe nuk kan djem. Sipas tregimeve ato hane mishe dhe pijne gjak. Me rendesi eshte se shtrigat jane gjithnji plaka e jo vajza te reja . Gjahun zakonisht e gjuajn naten. Kur bien ne shtrat per te fjetur shpirti ju del nga trupi permes gojes. dalin pa e hapur fare deren permes vrimave dhe plasave te ndryshme. Mblidhen ne logun e shtrigave dhe aty vendosin per gjahun qe do ta gjuajne. Besohet se sipas gojedhanave ato hane edhe femijet e tyre.

Na rrenqethe me shtrigat, dth nese nuk kishin djem duhet te kishin vajza. se ti the qe hanin madje dhe femijet e tyre.

nuk thashe une ku di une kishin ato apo jo vajza une e tregova perrallen siq ma tregoi gjyshja.
Mire te zgjerohem pak ke kjo teme se si duket po zgjon nje inetresim ( se paku per mua). Une jam shume i sigurt se duke ju falenderuar mungeses se shkollimit ideologjite fetare i mblodhen keto marrina mitologjike. Mirpo kur kthehemi ne anen tjeter ne shoqerit e civilizuara keto prap nuk mund ti quajm marrina dhe ato konsiderohen si thesar i vete kultures se ati populli. Keto mite mund te jene edhe si burim apo inspirime i krijimeve te ndryshme letrare, dramaturgjike, filmike etj etj. Keshtu keto bestytni nese mund ti quaj sot me shume shihen si nje mjet argetimi.

Tek postimi jot arla mbi zanat. Ka shume tregime dhe legjenda per to sa edhe disa poet me emer kane shkruar vepra. Sipas asaj qe kam lexuar une dhe me kujtohet nga nje enciklopedi Polake se kam lexuar se emri i tyre rrjedh nga latinishtja = Diana.
siapas Çabejt kur dikush vritet nga dora e saj (e zanes) ajo ja fillon vajit sikur nje nene per birin/ bijen e saj. Sipas Fjalorit enciklopedik kulti i forte i Zanes ne Shqiperi dhe ne mbare gadishullin Ballkanik, na ben të mendojm se te Zana kemi te bejme me nje hyjni vendase paragreke. Konica i konsideronte Zanat mike të Shqiperise. Ne kete kategori futen edhe figurat e tjera mitologjike shqiptare si shtojzovallet dhe jashtesmet.

Mite e besime popullore
Ndër mitet më të lashta të ruajtura aty-këtu deri në fillim të shek.XX, ishte sigurisht
kulti i diellit, i cili ka lidhje me kultin e zjarrit e të vatrës (sepse vetë dielli është burim drite e ngrohtësie), si edhe me kultet bujqësore e blegtorale (sepse jeta e çdo gjallese në tokë varet nga dielli). Ruhej gjithashtu, nderimi për disa maja malesh, që adhuroheshin, si “maja të diellit”. Kështu, në data të caktuara, bëheshin pelegrinazhe në disa maja malesh, si Maja e Rumies, Gjalica e Lumës, Çuka e Tomorrit, këndravica, etj. Në këto festa ndizeshin zjarre të mëdhenj në pritje të lindjes së diellit dhe besohej se shtonin fuqinë diellit. Le të kujtojmë këtu, se mallkimi më i fortë që ndeshim në epikën legjendare për kundërshtarin e heroit, është: “T’u shkimt hisja e diellit”.
Në shumë vise shqiptare ka patur gjurmë të një “kulti të gjarpërit”, veçanërisht, për gjarpërin e bollës e shtëpisë që konsiderohej si një hyjni mbrojtëse. Kulti i gjarpërit ka qenë shumë i njohur edhe tek Ilirët e lashtësisë e sidomos tek dalmatët. Në malsitë tona, dikur mendohej se çdo shtëpi e kishte gjarpërin e vet mbrojtës.
Në epikën legjendare flitet edhe për figura të tjera mitologjike mbrojtëse të njeriut, si ishin orët dhe zanat a shtojzovallet. Ora mund të merrte në mrojtje personin, familjen, por edhe gjithë fisin. Zanat ishin gra të bukura, por edhe trime e luftëtare. Besohej, se ato banonin në shpella mes pyjesh, pushonin në mrize, pranë burimeve ose në maja malesh. Studjuesit e mitologjisë mendojnë, se zana ka lidhje me një perëndi ilire të pyjeve e të burimeve që, në interpretimin romak mori emrin Diana.
Dragoi përfytyrohej si një qenie e mbinatyrëshme, me fuqi të jashtëzakonshme. Bëma e tij kryesore ishte të lironte ujrat, që i kishte zënë kuçedra. Besohej, se dragojtë luftonin sidomos në kohë furtunash të mëdha, duke përdorur topuzat, heshtat, shigjetat, gurët me brima, por sidomos parmendat e zgjedhat. Ata mund të shkulnin edhe drurë të mëdhenj e gurë të malit

Shkrimi i bashkangjitet 3 shkrimeve te mesiperme.

kam vite qe merrem me mitologjine shqiptare. e pashe forumin dhe u gezova. mirepo gezimi mu fashit shpejt se forumi ben po te njejtin gabim. ate bejne te njejtet forume, riperserisin ato qe kane then te tjeret. une madje do te isha edhe per krijimin e nje mailingliste per kete teme se ne fund te fundit kjo eshte shqiptare e mirefillte.

mendoj se do te duhet ta mprehim pak penen dhe kur te flasim per nje ide ta saktesojme ate, se ne cfare kene perralle apo rrefimi dhe ne cfare libri. psh jam ne kerkim te vargjeve ku perdoret fjala dre ose dreri.

ose ne shkrimet e Nopces duhet te ket nje citim me vlere per oret.

Sa per lidhjen e djanes me zanen mendoj se eshte i tejkaluar tanime ajo pike. per ata qe intersohen me shume per kete lexo Epos und Mythologie; në librin KLIKO KËTU

Me sa shof une qenkemi laj thaj vetem tre veta ne kete teme kaq te madhe. megjithate kuraje dhe u shtofshim

martin mato shkruajti:Me sa shof une qenkemi laj thaj vetem tre veta ne kete teme kaq te madhe. megjithate kuraje dhe u shtofshim

Faleminderit per komentin dhe pajtohem me ty se jane te paketa shenimet. Kjo eshte arsyeja se ndoshta kopjimet se kane vleren meqe je per kete teme une do te ofroja me plote knaqesi moderim ty ne kete teme

Me sa kuptoj, se eshte hera epare qe marr pjes aktive ne nje forum te ketille, me ofron te te them ne se bejne apo jo gjerat qe shkrujan te tjeret ketu. Nuk me pelqen megjithes me duhet ta bej perdite ne univeristet. Kam eksperience vetem ne nje mailing lisyte aktive te arberesheve ku moderuesi megjithese ishte jo me pak dieni mbante shpaten e demokleut ne dore.

megjithate le te bejme te gjithe nga pak dhe pastaj behet vete shume.
psh a ka rste kengesh ne Kosove(per Naki) te vargjeve te kengeve ku perdoret dreri, po per oret, apo zanat. Ketej akoma nuk kane hyre mire te gjiteh librat qe jane botuar ne Kosove per kete fushe.

ne gjithe librat e folklorit shqiptar ka nje dyvargsh per drerin ate e njeh cdo kush qe ka bere te mesen ketj kufrit

Cpaskesh bere ato nena
paskesh bere e rritur drera

mendoj se eshte nje dyvargsh qe dueht te kete egzistur para luftes se dyte boterore

Ah kam edhe nje pytje konkrete qe lidhet indirekt me keto gjera ka nje fjalor te autoreve shqiptqre te bere nga nje kosover. pyetja eshte ne se muind te japesh titullin vitin dhe autorin si edhe isbn

Di qe ne wikepedia kam bere une manipulimin, pak a shume sic e thoni ju ne kosove eshte mjaft larg e krahasueshme me qellim qe te mbetej aty dhe te te mos e shuanin. Jam i mendimit se te pakten zanat kane natyren e tyre dhe nuk kan pse marrin lavdi nga te tjeret, aq me teper qe mitologjia greke per mua ka qene gjysem institucionale kurse e jona eshte mirefilli popullore.

Pershendetje martin mato,

Me vjen mire qe ketij forumi i eshte shtuar nje njeri qe ka njohuri nga mitologjia pasi eshte nje nga synimet e mia, per tu marre dhe per te pasuruar njohurite.
Kam arritur te gjej disa libra dhe informacione ku flitet per mitologjine shqiptare, nje profesor me ka ndihmuar te siguroj disa materiale te cilat jane teper te vlefshme, nese mundeni mund te me ndihmoni dhe ju?!

Me respekt arla!