PAK FJALË PËR VDEKJEN DHE “FRYMËMARRJEN” e Rexhep ELMAZIT

Rexhep Elmazi
Poeti Rexhep ELMAZI, nuk pati fatin të zhvillohet sepse dora vrastare ia këputi jetën atë fund maji të 1978 . Qysh atëherë, vëllimi poetik botuar nga Rilindja më 1972 , bëhet feniks me porositë dhe me qëllimet e këtij njeriu martir që u bë shënjestra e okupatorëve që vrisnin me dorën e zgjatur të sherbëtorëve të tyre...

Ferit RAMADANI alias (Ardian R . AFMETI) :


PAK FJALË PËR VDEKJEN DHE “FRYMËMARRJEN”

Në regjistrin e fakteve , apo më mirë të themi në regjistrin e ngjarjeve që duan shpjegim për ngritjen tonë të krijimtarisë kulturore, përveç shumë mistereve që ndodhin, mbetet të ndriçohet e të hyjë në sintezën e vlerësimit të mirëfilltë edhe autobiografia dhe vepra e vetme e Rexhep Elmazit “Frymëmarrje”, që atij i jep jetë edhe pas dy decenive të vrasjes misterioze që mbushen më 25 maj të këtij viti.

Për biografinë e poetit të vrarë Rexhep Elmazi shumë pak është shkruar. Ai kishte kryer Fakultetin dhe punonte në atë kohë në vendin e lektorit në Komunën e Gjilanit.Merrej me shkrime dhe ato i botoi kryesisht në Rilindja, Jeta e re, Zëri i rinisë, Flaka e vëllazërimit, Jehona dhe në të tjera gazeta që botoheshin në Prishtinë e në Shkup.
Librin e parë me poezi të titulluar “Frymëmarrje “ e botoi Rilindja e Prishtinës më 1972.Megjithatë, në vend që libri i këtij poeti të bëhej dritarja e hapur drejt shtigjeve të krijimtarisë dhe zhvillimit, për atë se si u shkrua dhe çka trajtoi në nivelin e ngritjes kulturore , nga policia letrare e asaj kohe Rexhep Elmazi filloi të ndiqet. Ata me syrin e korbave dhe mendjen vrastare analizuan e stërholluan mendimet,motivet, metaforat, simbolet e veprës dhe konstatuan se një vepër e krijuar me atë stil është e rrezikshme, dhe se autori i saj patjetër do të ishte i tillë.Dhe sërish me anën e mekanizmit të linjave të zbërthimit synuan të futën në lidhjen e shpirtit të poetit që kishte me tokën, njeriun, lirinë e tij.U futën për të parë pushtetin e poetit që kishte në dimensione të mirëqenjes. E meqenëse ata ishin shprishësit e saj,dhe si e si krijonin llahtari iu vunë në dy plane, edhe veprës poetike “Frymëmarrje”, edhe poetit Rexhep Elmazi.”Frymëmarrjes” që bëri një shenjëzim të vlerave letrare si në domethënje dhe në vlerë artistike, dhe poetit që ndjente nevojën të qartësojë lidhjen e ndjenjës me qëndrimin ideoemocional , e përmes tyre të pohojë në çdo çast atë që duhet dhe të mohojë atë që s’duhet.Domethënë ai dinte si t’i këndojë lirisë, dashurisë!Ai dinte si t’i godasë robëruesët dhe të gjithë ata që kishin shpirtin e mbushur me urrejtje.

Policia letrare e kapërdisur nëpër zyrat e shtëpive botuese ndjenin një shqetësim nga lirikat meditative të këtij poeti dhe duke vënë syzat në sy e duke u kërleshur në shpirt, duke ngritur gllënkat e rakisë për të “kthjellur kokat” që të shkruanin për temat e caktuara, panë se shtrirja e poezive të këtij poeti është jashtë porosive policeske.Pa shije për ata.Goditëse!Me një fjalë ishte sfidë shpalljesh për një botë të re ku pavarësia e ideve, e rritës dhe zhvillimit nuk mvareshin nga gishti i diktateve!Prandaj që nga dalja në dritë e vëllimit poetik “Frymëmarrje “ të Rexhep Elmazit, poetit iu ndalua botimi, dhe pothuajse nuk botoi asgjë për ata gjashtë vite jetë pas botimit të “Frymëmarrjes”.U shpeshuan ndjekjet e provokimet nga zagarët e larot pseudointelektualë.Iu kërcnuan se do ta pushojnë nga puna nëse ai nuk e ndryshon qëndrimin në krijimtari.
Veprën “Frymëmarrje” e përshkon fenomeni i ndjenjës se mbi tokën dhe njerëzit e Kosovës qëndron një peshë misteri që ua ngushton damarët e rritës. E megjithatë, forca për të bërë mbijetimin e shpie atë në titullimin e saj për ta ndarë në pesë cikle ashtu siç ishte ndarë edhe tërësia natyrore e trungut dhe shpirtit shqiptar në atë kohë.Për poetin kjo ishte një brengë, shqetësim i përhershëm.Ndaj kërkoi variantën e shprehjes si ta gjejë shtegun e një nisme.Prandaj ai bëri ndarjen e cikleve për të krijuar meditimin në simbolikën e domethënjeve.Duke u nisur nga cikli i parë deri tek i pesti; Për shokun tim që këndon, Dasma pa krushq, Sfinga, Lumi, Kujtim, mund ta kuptojmë pushtimin e domethënjes e porosisë pozicionale të poetit, krahas gjithë shpifjeve e ndjekjeve ekscesive pushtetare që ia bënë deri në vrasjen e tij dhe pastaj.
Meqense ky shekull çdokujt i ka dhënë mend dhe ia ka hapur sytë me kërcnim dhe nga lëkura e vet, secili ia bën flamurin e ngjyrosur me gjak, edhe ne shqiptarët të ballafaquar me këto skena në vatrat e rrafshuara shumë herë nga grykësit bëmë pëballimin se njeriu s’dorëzohet kollaj.E njeriu i Kosovës si Herkuli përpiqet ta rimëkëmbë atë . Kështu e krijon fenomenin e qëndresës në vargje të këtij cikli Rexhep Elmazi, pastaj duke u ndeshur në ata udhëkryqe mendimesh e veprimesh njeriu ynë i trollit ku lindi, e shtyri poetin të frymëzohet që të heqë perdet prej syve dhe foltoret ia bëri vendkushtrim për ecje të reja në jetën e dritës.Prandaj ai kështu shprehet në vargje:

“Hapi me afsh Abetaren ... dhe filloi
për një mend e jo me fatamorganë
të mësojë në gjuhën e vet prej A-së
fjalët aqë të mëdha aqë të ndritshme
(Refreni i këtij shekulli)

Lirika e ngrohtë, botëkuptimi i jetës dhe dashurisë qëndrojnë karshi mizantropisë e misogjenisë degjenerike që vihen re nëpër krijimet e tij.Me këto plane dhe linja krijuese Rexhep Elmazi bën lëvizjen mendore dhe shfrimi i tillë krijues zgjon në ndërgjegjen e lexuesit kulmin sfidues për t’u ndeshur me një padrejtësi që në dukje vjen e hy përvjedhas si shpëtimtare dhe si liri e plotë.Ai në krijimin e tij poetik përmes shkëlqimit të një ironie ja se si e porteretizon shembjen e një tradicionalizmi të mbjellur te ne shqiptarët e për hirë të ruajtjes dhe kultivimit të tij sa varre e plagë janë hapur. Kështu shprehet ai në poezinë

Dasma pa krushq:
....

I shtrijnë pyjet krahët e flakës
përqafojnë bjeshkët që po derdhen
po të dinte toka çka po bëhet
mali me mal do ish afruar.

Mbrëmë dy vetë dhe terri
i trupuan malet...
- Qysh na iku çika
pa kerr të kuq pa pushkë!

Vetëm Hëna me yjet
ishin krushqët e tyre.

Ashtu siç e ndjen peshën e tradicionalizmit mbi tokën dhe njeriun e Kosovës, Rexhep Elmazi nuk mundet ta durojë sepse :

”E dashuria s’është dashuri
nëse s’gjen rrugë për të ecur...”!

Vitet e ardhmërisë së Kosovës e bënë atë lëvizje.Befasisht nga koha kur frymëzohej e jetonte poeti, çdo gjë pothuajse ka ndryshuar.Në tokën e Kosovës ma tepër se gjithkund u mbërri niveli i ngrites së ndërgjegjes, shkalla e lartë e emancipimit, ideja e pavarsisë.

Megjithatë fatkeqësisht , kthetrat e një pushtuesi brutal akoma hapin plagë e varre për të mos frymuar kënga e “Frymëmarrjeve “ të Rexhep Elmazit që e deshi të lirë dhe për, lirinë e saj, kushedi a prehet i qetë...?!

REXHEP ELMAZI


FRYMËMARRJE



Rilindja , Prishtinë 1972



Për shokun tim që këndon

REFRENI I KËTIJ SHEKULLI


Prej tërë pjellës së saj këtë shekull
Nënë - koha e lindi dhe i këndoi
- Bir e bëfsh muze Tokën!... në gjithësi
veçse një konak për ata që diku janë nisur
e në të i qet shtegu sa për të pushuar !!!...
...çdokush u nistë prej teje si prej Erës së Re !

-Ja pra ! ky shekull çdokujt i ka dhënë mend
duke hapur sytë me kërcënim, njeri a popull qoftë
s'rri më këlluq mbi vezë: me lëkurën e vet
bën flamur e ngjyrën me gjak
dhe kërkon diçka që ende s'e njeh
punon si Herkuli në vatrën e tij të rimëkëmbur
aq herë rrafshuar nga grykësit
që mbi kockat e huaja lëpihen si hiena

Ky shekull na ka bërë vetëtimë
të gjuhemi zbrazëtirës së kasollës së Zotit
kemi arrirë të bredhim si kometë
me teh në qafë
paralele me rrezet që s'dimë ku mësyejnë

kurse në Tokë, kësaj ore shekullore
pranë barit pranë ujit pranë shkëmbit
u ndie një bombë e fuqishme :
- grusht i ramë Hënës
duke kërkuar Diellin apo një rrugë mëtej
njerzia zhgjndërroi ëndërrat pa frikë
mori ngrykë fëmijë e grua... pushoi pakëz
pranë plangut të vet të shkatërruar!...

por s'vonoi shumë dhe u ngrit
hoq perdet prej syve la perënditë
dhe faltoret i bëri vendkushtrimi
për ecje të reja në jetën e dritës
hapi me afsh Abetaren ...dhe filloi
përnjëmend e jo në fatamorganë
të mësojë në gjuhën e vet prej A-s
fjalët aq të mëdha aq të ndritshme

dhe më në fund dita agoi jetër !...
askush s'dëshiron të kthehet me nostalgji
pas shpine - shikon mrrolshëm
dhe me gaz përpara, sepse bindet lehtë
se çdo ditë e shkruar bëhet më e vogël
nga ajo që vjen.

PËR SHOKUN TIM QË KËNDON


ti nuk ke lindur për ta shijuar jetën
atë e ndjenjë në botën për rreth
në gëzimet dhe lotët që lëshon njerëzia
çdo gjë për ty domethënje të posaçme pse është

çdo ngjarje në mënyrën tënde e feston
lumi bie fjala është shoka
që lidh koha për breza : dita e nata
janë dy këngë për hymnin e botës
njëra ditirambi, tjetra elegjia e saj.

atje ku ndihet vlimi më i prekshëm ti zhytesh
lotët e huaj të bien mbi zemër
ku njerëzit mes veti vriten nga mosdija
nga ambicjet e ulëta fjala jote u hyn në mes
vuajtja dhe gëzimi jan tokë pa gardh
ku ti mundesh të hysh lirisht për të pirë ujë
meqë rrënjët i ke thellë në popull
ty vështirë është të të gjejë njeriu për të keq

ti nuk ke vetëm një nënë e një at
para së gjithash jeta është nëna jote
prandaj ti jetën s'e jeton por e këndon
si t'ishe lyrë në dorën e huaj !

FRYMËZIMI


Sa bukur, sa mrekulli !
nëna ma ka shtruar sofrën
në këtë ditë dimri
mangallin me prush të kuq
e kam pranë

qetësi... pastërti...!

lapsin e mbaj në dorë
gjë s'pipëtin
pos gocave që bëjnë cik-cak
duke u gjuajtur mes veti si në lojë
për inatin tim që asgjë s'di
gjersa pres idenë të më vijë !...

BISEDË ME POETIN

poetin kur e takon në rrugë
mos ja mësyj ta ndalësh përngut
të bisedosh për jetën për botën për shoqërinë
është fjalëkoprrac ai, të thuash mendjelartë
me të s’flitet dot, pra mos e ndal

mund ta shohësh duke folur me barin
më lehtë se sa me mua e me ty
duke folur me shtazën me lumin me pyllin
me retë e zeza me vetëtimën bubullimën
që i rrinë ditës si kasketë mbi sy
me natën e zezë tek ndonjë skutë e saj
për të gjitha këto neve na kandet fjala e tij

n’e pafsh të habitur o të humbur
pas ndonjë sendi krejt pa rëndësi
në diçka që neve na duket marrëzi
ti mos e nga t’ia prishish atë qetësi
por dije se së shpejti
diçka ka për të krisur
me këngën e ardhshme të tij.

KUR JE I DASHURUAR



Bota është plot bukuri
edhe shoqja ime këtë emër e ka

E nesërmja të mirën premton
edhe biri im këtë emër e ka

Kënga që kemi në buzë
quhet ardhmëri

Si ta kish marrë emrin
e sime bijë

KUR SHKON TI


Kur shkon ti

i merr këngët e mia
më lë tel të ndryshkur
pa zë

Kur shkon ti

zvoglohem për aq sa rritem
kur vjen ti.

Kur shkon ti

e ruaj vetëm një fjalë
gjersa të mos kthehesh
ajo më je ti

NËSE...



Nëse sosen fjalët e tua
e të miat s'presin më përgjegje
pse krenohemi me këto gojë që kemi


Nëse vjen çasti
të shikohemi veç në shpinë
pse krenohemi me këta sy që kemi


Nëse vihet gardh
në mes të trupave tanë
pse krenohemi me këto duar që kemi


Nëse...

MALLI PËR LUSHEN


Lushe moj Lushe
sa mallin e kam në gji
qyshse s'të shoh me sy
Lushe moj Lushe
eja ose do të vij !


Lushe moj Lushe
mallin ti e mbolle
një verë më parë
dhe korre moj Lushe
me duajt kur qite n'arë


Lushe moj Lushe
në zemër më mbolle mallë
a di në hulli kur qite farë ?

Lushe ah moj Lushe
e, a di çka korre - tallë !

NË FSHAT



Vijnë e shkojnë motet
duke sjellë e marrë me vehte jetën

Në bjeshkë dalin Dada e Baci
dhe e qesin njëri tjetrin në këngë
(shyqyr që sy e gojë toka s'ka , pse
si do të merrte frymë dashuria tinzake !)

Dada thotë se e ka fshehur dashurinë e Bacit
në gjoksin e saj : Baci
dashurinë e Dadës në gjakun e tij...

- O , kush guxon ta prekë
gjoksin e saj, gjakun e tij !

- Le të shemben bjeshkët plumbore nën këmbët tona

dashuria s'është dashuri
nëse s'gjen rrugë për të ecur !

Ajo rri në mal
e me sy ndjek bagëtinë
Baci nis të ndihet atje në lug
ajo e ndien emrin e saj
në këngën e tij
dhe i duket se e fut në gji

Në frymën që kthen
Baci e ndjen
emrin e tij
në këngën e saj.

Në jehun e këngëve
gjithçka humb vehten
pos dy zemrave që shtrijnë duart
mal më mal
kah njëri tjetri.

Gjithçka tretet
zvogëlohet nga frika
kur gjak e gjoks të jenë bashkuar !

-Të shkojmë!....

Nëse dikush ka për t'i lypur
shkurra e driza i dalin para !

DASMA PA KRUSHQ


Andej kah del djali
shtrihet kurrizi i maleve
andej kah ec çika
pushon deti i pyjeve

Atje ku këndon djali
malet po shemben
andej kah fshan çika
pyjet po kallen

I shtrijnë pyjet krahët e flakës
përqafojnë bjeshkët që po derdhen
po të dinte toka çka po bëhet
mali me mal do ish afruar

Mbrëmë dy vetë dhe terri
i trupuan malet...
- Qysh na iku çika
pa kerr të kuq pa pushkë !

Vetëm Hëna me yjet
ishin krushqit e tyre.