Veçoria tipike e diskursit të jetës në poezinë e Nehas Sopaj

Nehas Sopaj
Fatmir Terziu
Në vëllimin më të fundit poetik të poetit dhe studiuesit shqiptar nga Shkupi, Nehas Sopaj, të titulluar “Poezi Shqipe - Zgjedhje”, ka një rast klasiko-modern lëvrimi që veçohet në morinë e letrave shqipe me një insinuatë poetiko - filozofike të prirur pikërisht nga një veçori tipike që vjen nga ky studiues dhe njohës i mirëfilltë i disiplinës poetike me vlerë ideore e tejet dominuese nga pikëpamja bashkëkohore, konservatore. Është rrjedha e një jete që lëvrohet me fuqinë e fjalës dhe vargut ndërlidhës të interesave verbale për të përcjedhur mesazhin e një rrethnaje gjeografike që është ende në proces, ku autori hulumton në interes më të gjerë ndërtimin e një shoqërie në një lidhje qytetëse dhe gjithmonë në proces integrues dhe evolucion. Ky vëllim poetik që pritet të shohë dritën e botimit nga K. Sh. “ZËRI I KARADAKUT”, Kumanovë ka për redaktor Burhanedin Xhemailin. Në tërësinë e tij është poezia e Sopajt. Është vargu që mblidhet një grusht, edhe pse ai është tendosur nën tituj e numra aritmetikorë të shumtë. Poezia e formësuar në këtë itinerar fjalësh filozofike, e emërtuar me tituj dhe me rendorë iracionalë, kapërcen një të pathënë ndikuese në poezinë e sotme të krijuar në shqip. Është gjendja shpirtërore që lëkundet si një diagramë tejet jetike me kompleksin e fjalës që përcjell poeti Sopaj. Për gjendjen shpirtërore më të thellë e më të përhapur në letërsinë bashkëkohore, për ristrukturimin jetik, pra edhe për shfaqjet e tij të mundshme në veprat e poetëve shqiptarë, pas viteve 90-të e sidomos në tërësinë krijuese nga poetët shqiptarë në Kosovë, Mal të Zi e Maqedoni, deri më sot nuk është cekur shumë kjo temë. Ndërkaq, Sopaj në poezinë e tij më të përzgjedhur na krijon këtë mundësi më të lehtë komunikimi për të shpjeguar lidhjen dhe veçorinë e saj. E gjithë poezia e Sopajt është një inkursion mendor që udhëhiqet nga diskurset e jetës dhe ristrukturimit jetik. Diskurse të tilla interpelojnë melosin e fjalës shqipe dhe nëpërmjet ligjësive të mirëfillta e më të arritura poetike na përcjellin këtë poezi në majat më të larta të saj. Kjo lloj poezie shfaqet komplekse në krijimtarinë e autorit, me një imazh krejt të tejdukshëm. Autori përdor rrjedhën e domosdoshme të figurave letrare, por nuk lëshon dritëhije mbi kuptimin e tyre.
Siç ndodh shpesh në poezinë shqiptare, shtrëngimi për të përshkruar jetën dhe ristrukturimin e saj, kërkohet në fjalë të ‘çuditshme’ të quajtura të ‘rradha’ apo ‘të përzgjedhura’, duke harruar se me këtë shtrëngim, jo vetëm që nuk sillet e veçanta, apo kryhet ‘e veçanta poetike’, por transformohet krejt moduli gjuhësor dhe humbet kuptimi i poezisë. Sopaj e shmang një shtrëngim të tillë, duke i dhënë leksion poetikës shqiptare me fjalë të bukura, të mirëfillta, por të hulumtuara mirë në sepetet e gjuhës shqipe. Te kjo pikë, fryma poetike që përcjell Sopaj, katërfishon gjendjen shpirtërore dhe krijon hapësira të mirëfillta jetike. Themi katërfishon gjendjen shpirtërore, sepse së pari poezia e Sopaj hetohet tek lidhja me jetën, larg viktimizimit të fateve, së dyti modelohet ndryshe në shumë anë, aq sa disa veçori të saj duken të pashfaqura në dendurinë e tyre të plotë, madje mjaft vargje brenda poezive birren krejt, së treti poezia e tillë nuk ndikohet nga ambienti, as nga politika, as nga dimensioni racial apo komunitar, por mbetet e lirë si një zog qiellor dhe së fundi ajo realizohet e pakushtëzuar, por me një liri dhe jo ndikim lodhës pas vuajtjeve dërmuese, që nuk marrin përgjigje, siç ndodh shpesh me gjendjen shpirtërore të mjaft poetëve të ushqyer nga sfidat e jetës.
Sfidat e jetës në poezinë e Sopaj, ‘kalojnë’ nga vrima e gjilpërës. Shumë lehtë ky veprim shihet tek poezia e tij tejet filozofike, “Algje’. Kjo poezi që vjen e gërshetuar me mënyra të ndryshme vargore nuk mbetet e vetmja, por më tipikja në këtë këndvështrim ku shfaqet veçoria tipike e diskursit të jetës në poezinë e Nehas Sopaj. Kjo poezi është e konstruktuar si një e tërë me 38 nëndarje, por që kanë një lidhje të detyrueshme me njëra - tjetrën. Poeti i detyrohet shumë kësaj lidhjeje. Ai e nis me vargjet shprehëse ku bie në sy gjendja shpirtërore në mjedisin ku gjendet dhe jeton ai:

“Kënga jote është në hole të natës/dhe në purpurin e bardhë të hënës/në erën e mollave të pjekura/dhe në drunjtë e gjelbër;/kur je më i nxehtë, kënga jote/është në shpirtin e madh të bletës/me zemrën në buzë/kënga jote është në luginat e diellit…”

dhe e përfundon me detajet që funksionojnë në vetën e parë, si një tingëllimë racionale monologut, duke krijuar mesazhin e duhur filozofik:

“Poet, hëna e verdhë/ka fustanin e kuq në lumë./Shi bie në luginën e natës së zezë/dhe në bar, mbin kopshti me një prush yjesh./Poet, mos qaj. Lulja jonë e artë/shkëlqen në liqenin e trazuar./Poet, mos qaj. Poet,/zemrat tona do t’i prekë mëndafshi!/Shi bie në luginën e heshtjes /dhe dhembja mbin në kopshtin e yjeve.”

Duke udhëtuar mes filozofisë së këtyre vargjeve mjafton që të kuptosh atë peisazh tipik për diskursin e jetës, të cilin poeti e krijon duke riskuar me fuqinë e ngjyrave, ku bie në sy ‘e verdha e hënës’ dhe ‘e kuqja e fustanit në lumë’. Në këtë motiv ngjyrash që kapërcehen lehtë në diskursin e jetës, personazhi kryesor mbetet poeti. Ai është konservativ, modern dhe gjithëplanësh. Ky personazh që pasqyrohet me fuqinë e këtij diskursi duket i krahasueshëm me tiparet më të përgjithshme të njeriut krijues që nuk ndikohet nga rrethanat dhe nuk përkulet nga sfidat. Te kjo figurë që merr nuancën e mirëfilltë të poetit, duhet parë një shfaqje e qartë e frymës bashkëkohore, e frymës tipike që lëvrohet në poezinë e lirë moderne. Metonimia qëndron kryeneçe në vargun e tillë. Realizimi i saj kryhet me kalimin e fjalës nga kuptimi i parë në kuptimin tjetër, duke plotësuar një veprim të rëndësishëm dhe të domosdoshëm në këtë lloj poezie me një lidhje që qëndron mes varësisë dhe jo mes ngjashmërisë si tek metafora. Por edhe pse metafora konsiderohet figurë e poezisë dhe metonimia si figurë e prozës, Sopaj ka ditur mjeshtërisht të përkufizojë me zgjuarsi një kuptim të lehtë e të domosdoshëm edhe në poezi. Me këtë rast poeti i jep fjalës me kuptim abstrakt një mburojë të bukur dhe e vë në funksion për fjalën me kuptim konkret dhe anasjelltas. Kjo ndodh shpesh dhe në mënyrë të goditur tek poeti Sopaj. Në këtë mënyrë kuptohet se edhe poezia është një privilegj. Jeronim De Rada tek “Scanderbeku i pafan” (1870) shprehet:

“dhe poezia është një privilegj si dhe Profecia, nuk bëhet sipas vullnetit të njeriut. Vizioni i veprimit hyjnor për ndryshimin e fateve të njerëzve është një dhunti e Profetëve, përgatitja për jetën e lartësivë u përket vetëm Poetëve të lindur” (1870).

Lidhja organike me diskursin e jetës në tërë strukturën e poezisë së këtij poeti mund të shihet edhe nën preambulën e parathënë nga poeti i Madh shqiptar Jeronim De Rada, por pa keqkuptuar tërësinë e kuptimit dhe shprehjes së saj. Sopaj mbetet një poet që dallohet nga përcaktimi i stilit. Një përcaktim stili që vjen fuqishëm e kuptimplotë nga përdorimi i mrekullueshëm i epitetit metaforik. Ai mbetet një model në poezinë e tij le të shohim më konkretisht:

“Pa më thuaj, ç’pate hënë e verdhë, e verdhë/që atë qiell të zi, të zi?/Kjo natë dhe kjo vjeshtë/është pa drunj dhe pa pyll të blertë./Larg, ku shkrihet guri në erë/larg, ku derdhet era në shpatë,/pa më thuaj ç’pate hënë e verdhë, e verdhë,/në atë qiell të zi, të zi?…”.

Apo edhe më tej në vazhdimin e këtyre vargjeve ku aspiratat dhe dëshirat shfuqizohen e fuqizohen mes rolit të bukur të epitetit metaforik:

“Kur të vish, erë e fortë e jugut,/të fishkëllosh në ëndrrën time,/me barëra të verdha në ëndrrën time,/kur të vish prapë, ti nuk do të më njohësh./Unë do ta kem një potkua të kalit në ballë/do ta kem një vdekje të shkruar në ballë,/erë e fortë e jugut, unë mund t’mos jem,/kur të vish ti nuk do të më njohësh./Unë do ta kem një natë edhe më të ftohtë/pa asnjë qiri, pa ajër dhe pa tokë, një natë,/pa asnjë lindje dhe këngë një natë/kur të vish prapë, nuk do të më njohësh./Kur të vish prapë erë e fortë e jugut/përsëri të ecësh nëpër heshtjen time,/përsëri të këndosh në ëndrrën time,/kur të vish prapë, ti nuk do të më njohësh…”

Pra, siç shihet qartë edhe nga këta shembuj të poezisë së këtij vëllimi, veçoria tipike e diskursit të jetës në poezinë e Nehas Sopaj, vjen si kuptim i ri nga kundërvënia e dy kuptimeve. Është kjo një lidhje që gjendet edhe mes krijimtarisë poetike të këtij poeti me krijimtarinë e Murat Isakut, të cilin vetë poeti e quan “babai i letërsisë shqiptare në Maqedoni” në një analizë të tij tek numri i nëntë i revistës letrare “Shqyrtime albanologjike”, të cilën e boton Lidhja e Shoqatave të Arsimtarëve të Gjuhës dhe Letërsisë Shqiptare në Maqedoni (Sopaj, 26 Gusht 2007).
Ndikimi i faktorëve të ndryshëm në strukturën e poemave të Nehas Sopaj, hetohet jo vetëm në mbarështrimin e situatave jetike, rrethanave, mjedisit, kohës, hapësirës, në realizimin artistik, por edhe në konceptimin e tyre, në mënyrën e vendosjes së elementeve përbërëse të poetikës, në gjithë horizontalen e shtrirjes së tyre, por edhe në gjithë vertikalen e thellësisë së tyre. Ky ndikim parashihet si mënyrë për të depërtuar nga fakti në detaj, nga imagjinarja në përditësi dhe anasjelltas dhe nga situata zëdhënëse e aspirimit të jetës, të idealit, kërkesave, synimeve, zhgënjimeve e më tej. Në poezinë e tij “Këngë të verës dhe të vdekjes” këta faktorë luajnë një rol kombinues me situatën sintaksore, ku kuptimi përdoret si një e folur me rregulla të caktuara, por që shmanget shpesh për shkak të fytyrës poetike të këtij autori që vjen nga kërkesat origjinale shprehëse: “karnavalet maskenbalet/zëri kuadrafonik i natës/nata që nguli buzët mbi dhe/buzët e bruzta/buzët erë mazuti/buzët që puthin për vdekje/kur të gjithë duan të jenë një/vetëm një është e gjitha/ëndrra që kullotën engjëjt /kush e di /ç’bart ky gjumë i sëmurë i natës/kush e di/në qerren pa asnjë rrotë /vdekjen time do ta sjellin/tri sirena”.
Veçoria tipike e diskursit të jetës në poezinë e Nehas Sopaj mbetet edhe në mesin e këtyre faktorëve të ndikuar nga gjuha e përditësisë. Në vargjet e lartcituara kjo gjuhë është pikërisht gjuha me të cilën filozofi gjerman Martin Heidegger (1889-1976) përcaktoi gjetjen e tij tek vepra ‘Letër për humanizëm “(1949) duke u shprehur se “gjuha është shtëpia e të qënit”. Kapur në këtë këndvështrim edhe poezia e poetit Sopaj tingëllon sinonime. Është një gjuhë që diktohet plotësisht nga përditësia. Ajo është e tillë edhe për vetë faktin që vjen nga cilësimi i Heidegger se poezia është më e rëndësishme se sa gjithë aspektet e tjera të artit. “Poezia e duhur kurrë nuk është thjesht një modë (melos) më i lartë në gjuhën e përditshme,” shkroi Heidegger në esenë e tij ‘Gjuha’, që kishte të bënte me poezinë e poetit Georg Trakl ‘Një pasdite dimri’, një poezi që nga struktura ngjan me poezinë e Sopaj, “Në rrugë drejt parajsës”, apo më saktë edhe me tërë kompleksin e poezive nën rubrikën “Këngë të vjetra, jehona të reja”.
“Ideja e njësisë së gjuhës shqipe dhe e luftës për njësinë e gjuhës letrare ka përshkruar gjithë jetën dhe veprimtarinë letrare shkencore”, shprehet Androkli Kostallari në esenë e tij të famshme “Rreth një pikëpamjeje të Jeronim De radës për formimin e gjuhës letrare të Kombit Shqiptar” të botuar tek “Studime filologjike” në vitin 1981, vëllimi i tretë faqet 33-46. Edhe pse në një hapësirë kohore disi relative kjo kuotë e profesorit të nderuar duket se devizohet edhe sot në mesin e vlerave krijuese, sidomos të atyre që krijohen në kushtet me të cilat ka krijuar dhe lëvruar në fusha të ndryshme, Nehas Sopaj. Aq më qartë kur poezia e tij flet për një aspekt të tillë. “Këngë të vjetra, jehona të reja” është një model i përzgjedhur, jo vetëm si një lidhje për gjuhën e përditësisë të cituar nga filozofi Heidegger, por edhe si një modul që lidhet enkas me idenë e njësisë së gjuhës shqipe dhe luftën për njësinë e gjuhës letrare. Duke parë poezinë “Aq të mëdhenj e aq të vegjël përfundi diellit” shihet ndjeshëm integrimi midis këtyre dy derivateve ku synohet pikërisht lëvrimi i qetë i paranomazisë. Është një arritje e bukur gjuhësore që realizohet nga poeti pikërisht në këtë mënyrë. Ja si duket tek kjo poezi:

“Manaferra ferra kaça/mëndafshi avulli floku i diellit/dhe i zhveshur ylberi në lëndinë./Kodrina kodrinë prej dushku/dushku fustan i gjelbëruar/dhe era erë e mbathur me patkonj hëne./Afërsia jote me bulkthat/bulkthat mbretërit e natës/dhe me mua zinxhirë jetikë./Ah veç ti di për njeriun Veç unë/për ty di Ti e unë aq të vegjël/e aq të mëdhej përfundi dielli.”