KULTURA E GËRMIMIT

Po i kthehem sërish farsës së kërkesës shqiptare për “kthimin” e eshtrave të Nënë Terezës në Shqipëri, më tepër për të analizuar konceptin e pronësisë kulturore, të trupëzuar në një mendësi sa provinciale, aq edhe të gënjeshtërt.
Sot lexoj në Shekulli se Teuta Topi dhe Liri Berisha, ose ana soft e pushtetit në Tiranë, paskan inauguruar banesën ku “kanë jetuar familiarë” të Nënë Terezës; teksa dita e nesërme në Shqipëri qenka shpallur pushim zyrtar, si “Dita e Nënë Terezës”.
E kam pak të vështirë të kuptoj logjikën e kremtimit zyrtar të një banese ku kanë jetuar “familiarë” të Nënë Terezës; çka nuk e kam dëgjuar kurrë më parë, për asnjë personalitet të gjallë e të vdekur, të cilit zakonisht i kremtohen objekte dhe fakte që kanë të bëjnë me historinë personale, por jo me biografinë e të afërmve të tij. Megjithatë, rezervoj të drejtën për ta pezulluar gjykimin rreth gjestit kryeministror; sepse jam i bindur se ndonjë motiv prapa këtij veprimi, në dukje absurd, do të ketë pasur.
Nga ana tjetër, pak ditë më parë, agjencitë e lajmeve njoftuan se Shqipëria i kishte paraqitur Indisë “kërkesë zyrtare” për kthimin e eshtrave të Nobelistes për paqe, kërkesë që ishte refuzuar kategorikisht, me argumente bindëse. Mirëpo e vetmja kërkesë, për të cilën është folur në mediat, është një dëshirë e shprehur nga kryeministri Berisha jashtë çdo konteksti formal; dhe nuk di nëse kjo mund të quhet kërkesë “zyrtare”, as nuk di nëse është në kompetencat e një kryetari qeverie, sado patriotik, që të bëjë kërkesa të tilla zyrtarisht.
Po ashtu, e kam të vështirë të kuptoj përdorimin e fjalës “kthim të eshtrave”, së cilës në anglisht i korrespondon shprehja, njëlloj e përdorur nga CNN-i dhe të tjera agjenci prestigjioze, “return her remains”; meqë kthimi, ose return, parakuptojnë një pronësi të mëparshme; mirëpo unë nuk di që Shqipëria të ketë pasur ndonjëherë pronësi mbi Nënë Terezën (në formën abstrakte të “qytetarisë”), dhe aq më pak mbi eshtrat e saj – pronësia mbi të cilat nuk e kam të qartë se kujt i përket. Shprehja “return her remains” lë të kuptohet sikur eshtrat e plakës së famshme kishin qenë ndonjëherë të varrosura në truallin shqiptar, çka nuk i përgjigjet së vërtetës.
Arsyeja pse u dashkan kthyer eshtrat paraqitet nga kryeministri shqiptar me një argument çuditërisht sentimental, që unë as gjyshes sime, ndjesë pastë, nuk do t’ia kisha pranuar: Sipas Berishës, Nënë Tereza duhet të varroset pranë nënës dhe motrës së saj, për t’u ribashkuar me to; meqë ua kish ndier aq shumë mungesën për së gjalli – për çka i kish folur edhe Berishës vetë, gjatë një bisede ku kish pohuar edhe se “lutej për to çdo ditë.”
Nga ka lindur kjo dëshirë për t’ia sjellë Nënë Terezës eshtrat në Shqipëri? Është marrë ndonjë vendim gjëkundi, është këshilluar ndonjë jurist ose specialist, është kërkuar mendimi i Vatikanit? Këtyre pyetjeve unë nuk u përgjigjem dot.
Të ketë vallë, në Shqipëri, ndonjë dëshirë publike, të shprehur qartë dhe haptazi, për ta pasur varrin e Nënë Terezës në truallin shqiptar? Nuk më rezulton – por mund ta kem përsëri gabim. Adhurimi për këtë grua të shquar në Shqipëri merr forma të ndryshme – nga përkushtimi fetar dhe njohja e përshpirtshme e shenjtërisë së saj, te simpatia lehtësisht zbavitëse për një plakë që u kujton të gjithëve gjyshet e vjetra, që mund t’u kenë vdekur.
Shqiptarët e duan vërtet Nënë Terezën; por nuk besoj se e përshëndetin këtë orvatje në thelb makiaveliste të pushtetit të Tiranës për t’ua ngjitur në kalendarin kombëtar, si shenjtin mbrojtës të shqiptarisë në shekullin XXI.
Duke kërkuar që Shqipërisë t’i jepen eshtrat e një personaliteti të kalibrit botëror, që e ka realizuar ndoshta krejt virtytin e vet në shërbim të Indisë dhe të qytetit të Kalkutës në veçanti, Berisha dhe të vetët treguan një kombinim tipik të pandjeshmërisë ndaj aspektit thjesht njerëzor të gjakimit të Nënë Terezës dhe të qytetarëve të Kalkutës, të cilët ia kanë dëshmuar dhe çmuar përpjekjet e palodhura për t’ua lehtësuar plagët sociale, me dinakërinë e përfituesit ose të sekserit, i cili tashmë po i përfaqëson shqiptarët si profesion anembanë universit.
Të gjykosh vetëm nga etosi që i përshkon deklaratat e tanëve, për këtë çështje, duket sikur eshtrat e një gruaje dhe murgeshe katolike po trajtohen si të ishin ndonjë statujë klasike ose mbishkrim i vjedhur prej arkeologësh të paskrupullt; ose relike kulturore e dorës së dytë, së cilës ende nuk i është vendosur muzeumi ku do ta kalojë pleqërinë.
Nuk kanë munguar zërat se një varr i mundshëm i Nënë Terezës në Shqipëri do të përkthehej në shumë turizëm dhe të ardhura në valutë të vyer për shtetin; tani për tani, le t’i konsiderojmë thjesht si zëra, edhe pse tundimi për t’u dhënë vërtetësi është i madh.
Nuk ka nevojë të shtyhesh deri tek të ardhurat nga turizmi, për të kuptuar thelbin e mekanizmit që vë në lëvizje dëshirën për t’i përvetësuar eshtrat e Nënë Terezës; dhe që ka të bëjë me transferimin e kapitalit kulturor, ose të prestigjit. Ky mekanizëm mbështetet në një mendësi parazitare, e cila përfaqëson në mënyrë tipike shqiptarin post-totalitar, që nga përfaqësuesit më të lartë të shtetit, deri te lypësit e rrugëve dhe rrëmuesit e plehrave.
Kjo mendësi ka të bëjë me pronësimin ose përvetësimin e vlerave të krijuara tjetërkund ose prej të tjerëve – që nga histeria me pronat, pronësimet, privatizimet dhe shpërblimet, qeratë dhe rentën e deri te marrëzia kolektive me shoqëritë financiare, që çoi në kolapsin e vitit 1997; që nga gatishmëria për t’ua dhënë tokën dhe kapitalin turistik të huajve, përkundrejt gjithfarë shpërblimesh, interesash monetare dhe rentash të tjera ose propozimet për t’ia lëshuar Shqipërinë lobit të industrisë nukleare, deri te turma e të marrëve që enden në djerrinat e humbura të brendatokës shqiptare, në kërkim thesaresh të varrosura ose vjeturinash të ndryshme për të plaçkitur, p. sh. shina hekurudhore ose avionë MIG.
Në lëmin kulturor, e njëjta dukuri shfaqet në këmbënguljen për përvetësim vlerash që me Shqipërinë dhe shqiptarët kanë të bëjnë pak ose aspak; thuase monumentet kulturore, të cilat i nevojiten kombit dhe shtetit shqiptar njëlloj sikurse çdo kombi dhe shteti tjetër, mund të importohen si të ishin Benz-a, menu gjellësh ose institucione “demokratike”.
Ka diçka qesharake në paaftësinë tonë kronike për të dalluar dhe nderuar talentin dhe virtytin e përftuar dhe kultivuar brenda vendit, të kombinuar me gatishmërinë për të rënë në gjunjë, sapo një shqiptar fiton admirimin ose respektin e publikut të huaj. Përtej të vërtetës që shprehet në thënien e njohur të Krishtit se nemo propheta in patria (“askush nuk është profet në atdheun e vet”), nevoja për të identifikuar ata njerëz, mes nesh, të cilët arrijnë të gjejnë të mirën në mes të së keqes dhe t’u shërbejnë të tjerëve me vuajtjen, lodhjen, duart, dijen dhe artin e tyre, është ku e ku më e madhe, dhe më dinjitoze, se ky vrapim i shkalafitur pas xhaketave e fustaneve të personaliteteve botërore bartës genesh shqiptare. Diçka qesharake, por edhe fyese madje dëshpëruese, për të gjithë ata shqiptarë që ende duan e janë gati t’i shërbejnë virtytit.