NIKAJ - MERTURI, LËVRUES BESNIKË TË FESË KATOLIKE

NIKAJ – MERTURI , LËVRUES BESNIKË TË FESË KATOLKE

Feja e krishterë qysh në fillimet e saj u përqafua nga ilirët,u trashegua nga arbëreshët dhe në disa krahina të Shqipërisë, përfshirë edhe Nikaj-Merturin,vazhdoi pa ndërprerje deri në ditët e sotme. Dokumentët kishtar tregojnë se dioçeza e Pultit,në të cilën bën pjesë Nikaj-Merturi,e themeluar në vitin 877,dhe është njëra nga më të vjetrat në Shqipëri.1)Për gati dy shekuj,pultjanët,si mbarë shqiptarët,përballuan trysninë asimiluese të pushtetit politik dhe kishës ortodokse serbe,duke ruajtur gjuhën,kulturën dhe fenë katolike si pjesë e rëndësishme e identitetit kombëtar.
Në fundin e shek. XV ,siç pohon Fan Noli,Shqipëria ishte në shumicën e saj katolike romane me 18 seli ipeshkvnore,disa prej tëcilave kishin histori të pandërprerë që nga agimet e krishtërimit.2)
Pushtimi turk i vendit,në fundin e shek. të XV,shënoi fillimin e një epoke të vështirë për popullsinë dhe kishën katolike shqiptare. Me masat shtypëse,politikën e islamizimit dhe diskriminimin fetar turqit arritën që deri në mesin e shek. të XVII të detyrojnë më shumë se gjysmen e popullsisë shqiptare të ndërrojnë në fenë e pushtuesëvë. Në krahinën malore të Pultit,Dukagjinit,etj. turqit nuk arritën asnjëherë të vendosin pushtetin e tyre të plotë,as të imponojnë fenë islame,por valët shkatërrimtare osmane edhe këtu goditën rëndë kishën katolike e besimin e krishterë.
Përpara pushtimit turk,Pulti vend 700 shtëpishë kishte pasur 78 kisha,nga këto 23 famulltare,si dhe 5 manastire,ndër të cilët ishte ai i Shëngjonit në Vark dhe i Shënsofisë në Luzajë,por në vitin 1628 të gjitha ishin rrënuar dhe pa asnjë rregulltar.3) Në Pultin e viteve 20-30 të shek. XVII “kishte shumë katunde që për 50 vjet,e diku që kur kish hyrë turku,nuk kish shkel këmbë prifti,ndaj popullsia kish ra në mëkate”. 4)
Rrenimi i kishave dhe mungesa e priftërinjve për një kohë të gjatë kishin tronditur rregullimin kishtar e shoqëror,por në shpirtin e malësoërve ende ruhej besimi tek Zoti e Krishti. “Pulti – thuhet në një relacion të vitit 1628, -ka popullsinë besimtare shumë të egër kundër të pa feve,por ma shumë besnikë ndaj Selisë së Shenjtë”.5)Në një relacion tjetër të vitit 1634,thuhet se,në Pult “nga mungesa e priftërinjve disa janë bam turq,por shumë pak...Pultjanët bahen ma shumë se 20000 frymë të krishtenë.Pak njerëz mendojnë se dinë atynën,falemimrinë, besojmën,por janë mbajt të krishtenë.” 6) Banorët e Bjakes, - pohon Frang Bardhi në vitin 1638, ishin të varfër,por të përvuejtun e të bindur ndaj ligjës së Zotit”.7)
Në ato kohë të vështiar për kishën,kur katoliçizmi ishte në tërheqje në Shqipëri e Ballkan,kur edhe në malet e Pultit po depertonte vala e Islamit,Selia e Shenjtë,Vatikani, lëshoi rreze shprese duke formuar Kongregacionin e Propogandës Fide (Propogandës së fesë),në vitin 1622,dhe Misionin Françeskan në Shqipëri,në vitin 1634. Françeskanët me veladon veshur e kryqin e Krishtit në dorë u ngjitën shpateve të maleve,qafë në qafë e shteg në shteg nepër malësitë e Pultit e Dukagjinit,duke rrezikuar jetën për të ruajtur e forcuar besimin e krishterë tek malësorët,për të rikthyer kishat në pozitat e veta të sherbimit fetar katolik,si dhe për organizimin e fuqizimin e qëndresës së armatosur antiosmane. Në vitin 1649,në Gash,qendra më e rëndësishme kishtare e Pultit të asaj kohe qe vendosur “hospici” (kuvendi i fretërve françeskan),i cili përfshinte Pultin e Epërm,Iballen e gjithë Dukagjinin,Hasin,Spasin e deri në Prizren. Ky ishte njëri nga 5 hospicet e Shqipërisë dhe i vetmi në malet shqiptare që kishte mbetur pa u rrënuar nga turqit.8) Për shkak të sulmeve të vazhdueshme që vezirët e Pejës ndërmorën kundër Gashit kryengritës,në vitin 1695,misioni apostolik detyrohet të zhvendoset nga Gashi në Shosh. Në vitin 1696,P.Salvadore da Orsigliada themeloi hospicin e Toplanës,i cili bënte sherbime edhe në Mollë,Salcë,Nikaj,Palç,Bjake,Bujan,Kolgecaj,Kolmekshaj e deri në Luzhë e Tropojë.9) Në vitin 1705,në Bjake (Mertur) dhe në Gri (Krasniqe) themelohen dy hospice të tjerë. Ky i fundit nuk pati jetë të gjatë,sepse në vitin 1708 sulmohet nga forcat turke,të cilat rrahën,torturuan e burgosën misionarët,shkatërruan misionin dhe kishën,duke mos lënë në këmbë asnjë institucion katolik në Gash e Krasniqe,gjë që hapi rrugën e islamizimit masiv të këtyre dy fiseve. 10) Islamizimi i Gashit dhe i Krasniqes,në gjysmën e parë të shek. të XVIII,e vuri Nikaj-Merurin në ballë të luftës antiosmane për ruajtjen e autonomisë vetëqeverisëse dhe të krishtërimit në skajin verilindor të dioçezës së Pultit. Danielo Farlati në veprën “Iliria e Shejtë” thotë se, gjatë viteve 1690-1773 “Salca, Toplana dhe Dushmani,si dhe Bjakja e gjithë fiset në Pult besnikërisht lëvronin fenë katolike.”11)Deshmi e besnikërisë së nikaj-merturësve ndaj fesë katolike janë kishat që u ngritën dhe u trasheguan nga banorët e kësaj krahine brez pas brezi.
- Kisha katolike e Bjakes,njëra nga më të hershmet në Nikaj-Mertur,i përket fundit të shek. të XIII. Në vitin 1638, Bjakja ishte një njësi famulltare me kishën e bukur të Shnaprëndes te mbulueme e të paisur me prona,vreshta e peme gështënje,si dhe një kumbonë të punuar 200 vjet përpara se turku të merrte Shqipërinë.Ajo ishte ngritur mbi një koder pak larg nga katundi.Famulltari i saj Don Shtjefën Jubani,i sherbente Bjakes dhe Gashit”.12) Në vitin 1671, kisha famulltare e Shnaprendes ishte më e rëndësishmja në të gjithë Pultin e Eperm.Don Shtjefni i sherbente edhe Nikajt,Palçit,Currajt të Epërm,Shalës e Planit.13) Pas një sherbese mbi 38-vjeçare,në Bjake si famulltar dhe në Gash vicar apostolik.I ndritshmi Don Shtjefen Jubani ndërroi jete në vitin 1676. 14)Në vitin 1705 kisha e Bjakes u bë rezidenca e misionit françeskan që administronte Merturin dhe Nikajt.15) Kisha famulltare e Shnaprendes permendet ndër dokumenta për herë të fundit në vitin 1768,kur kish mbetur pa famulltar dhe Bjakja,Merturi e Bëtosha ishin bashkuar me famullinë e Rajës.16) Edhe sot,mbi një kodrinë në afërsi të fshatit Tetaj gjëndern rënojat e kishës famulltare të Shnaprendes.
-Famullia e Rajës,është nga më të vjetrat në dioçezën e Pultit.Kisha e Ançitit i përket periudhës paraturke.Në vitin 1632-1634 ishte e mbulueme,me prona,vreshta,petka dhe dy kumbonë.Këtu sherbente një meshtar për 20 shtëpitë e Ançitit,10 të Rajës dhe disa katundeve të tjera përrreth. 17) Në vitin 1649 nën kujdesin e misionit françesëkan të Gashit,në Rajë u ndërtua kisha famulltare e Shnaprendes,e cila në disa periudha i ka sherbyar gjithë Nikaj-Merturit.18) Në vitin 1768,me famullinë e Rajës shkonin edhe Merturi,Bëtosha e Bjakja,gjithsejt 109 shtëpi me 1100 frymë.19)Në vitin 1775 kjo bëhët famullia kryesore ne krahinë,sepse me të bashkohen edhe Salcë,Palç,Brisë,Kotec,Meruri i Gurit dhe Aprripa.20) Nga fundii shek. të XVII kjo kishë shkatërrohet nga turqit dhe u rindërtua në vitin 1835.21) Nga viti 1835 deri në vitin 1967,kur regjimi ateist komunist ndaloi ushtrimin e fesë,ka sherbyar si kishë famulltare për Rajën. Sot Raja vazhdon të jetë njësi famulltare e dioçezës së Pultit,ka dy kisha funksionale të ndërtuara pas vitit 1993,pa famulltar rezident.Për katekizëm këtu sherbejnë motrat françeskane të Zemrës së Krishtit.22)
-Palçi, në vitin 1634 ka patur kishën e Shnaprendes,pa meshtar,të zbuluar,pa prona e pa petka.23) Në vitin 1768 kishte famullinë e vet,me të cilën ishin bashkuar Nikajt dhe Currajt e Epërm,duke formuar një njësi famulltare me 213 shtëpi dhe 2213 frymë.24) Tre vjet më vonë Palçi dhe Nikajt bashkohen me famullinë e Salcës ku ishte ndërtuar kisha e Shënmërisë.25) Ndërsa në vitin 1775,Palçi,Salca e Brisa i bashkohen famullisë së Rajës.Kisha famulltare e Palçit me pajtore Zojen e Papërlyeme është ndërtuar me 22.02.1911,nën kujdesin e At Bernardin Llupit i cili ishte dhe famulltari i saj.26) Që nga ajo kohë e deri sot Palçi,Salca dhe Brisa përbëjnë një njësi famulltare.
-Nikajt për shumë kohë nuk kan patur kishë,prandaj kan shkuar herë me një famulli herë me një tjetër.Nga viti 1638 deri në vitin 1671 kan shkuar me famullinë e Bjakes.27) Pjetër Bogdani që kish vizituar Nikajt tregon se në vitin1676, kan kishën e vet pa meshtar,me një kumbonë por të lënë pas dore.28) Me 1768 i bashkëngjiten famullisë së Palçit,dhe me 1771 asaj të Salcës. Në vitin 1779,Nikajt me 119 shtëpi e 849 frymë dalin më vete në pikëpamje dioçeziane,duke formuar famullinë e vet me famulltar Lekë Bardhin.29) Që nga themelimi e deri në vitin 1967 ka qenë famullia më e rëndësishme në Nikaj-Mertur.E vendosur në qendër të krahinës dhe e plotësuar për shumë kohë më prift famulltar,ka kryer sherbesa për gjithë krahinën.
-Famullia e Curraj të Epërm është themeluar në vitin 1897,me kontributin e Austrisë dhe nën kujdesin e ipeshkvit të Pultit Nikolla Markoni.Punën për ndërtimin e saj e udhëhoqi famulltari i Nikajt Pader Luigj Bushati,ndërsa famulltari i parë i saj u emrua P.Leonard Shajakaj O.F.M.30) Në vitin 1967,me këmbënguljen e popullit besimtarë të Currajt të Epërm,ajo i shpëtoi valës shkatërruese të regjimit komunist,por doli jashtë funksionit kishtar duke i kthyar ambjentet e saj në shtëpi kulture,zyra,shitore etje.Që nga viti 1991 e deri sot ajo është rikthyar në funksionin e saj të mëparshëm për sherbesa kishtare,por ende pa meshtar.
Përveç kishave famulltare,pothuajse në çdo fshat të Nikaj-Merturit ka pasur kapela (kishëza të vogla pa prift),rrënoja kishash ose toponime që lidhen me kishat e herëshme. Është në traditën e Nikaj-Merturit që kishat sado të thjeshta të ishin në pikëpamje arkitektonike dhe të paisjeve,madje dhe rrënoja po të ishin,gjithmonë janë adhuruar si objekte të shenjta. Në varrezat praën kishave pushojnë eshtërat e gjyshstërgjyshërvë. Aty pagëzohej fëmija dhe i ligjohej emir,vihej kurora e martesës,bëhëj bëja e vitit,lidhej besa,falej gjaku etje. Kishat ishin vende kuvendesh e besëlidhjesh midis burrave të katundit ose të fisit. Kështu ato përveç karakterit religjioz,kishin e dhe vlera historiko-shoqërore. Pozita dhe roli i kishës si institucion shpirtëror,kurdoherë ka qenë i një rëndësie të veçantë,gjë që shihet edhe tek normat kanunore të zbatuara në këtë krahinë ku kisha dhe frati kishin vëndin e tyre të nderuar në dallim me përsonat tjerë juridik në Kanunin e Maleve.Lidhur me këtë,në Kanun midis të terash thuhej:-”Kisha gjëndet e vendosun nën sundimin e të Parit të Fesë e jo nën ligj të Kanunit: prandej Kanuni s’mundë t’i vëjë kurrnji barrë kishës,veçse e ka detyrë me i dal zot,kur kjo hup ndihmën e tij.”,-”Kush dhunon Kishën, dhunon famullin”,”Nderën e Kishës e lyp famullija”,”Prifti asht ndorja e Famullis”,”Famulltari ka tagër me mësue e me qortue famullin e me i krye zyrët e Fes gjith si t’a lyp puna e shpirtit,e kurrkush i famullis s’ka pushtet me ju perzie ndër detyrë të Meshtaris. 31)etje. Për vëndin e rëndësishëm që zinte kisha në botëkuptimin e nikaj-merturësve tregojnë edhe betimet si,”pasha atë kishë!”,”pasha rrasën e kikishës!”,”pasha kishën e Paplekajt,të Luzajës,të Nikajt,të Palçit,të Shëngjergjit,të Shnandout,të Shënkollit etje. Këto ishin ndër betimet më të rëndësishme e më të përhapura tek popullsia e krahinës. Një tregues tjetë i vëndit të rëndësishëm që zinte kisha në botkuptimin e nikaj-merturësve ishte “ç’kishërimi” i cili aplikohej kundër përsonave që kishin shkelur rëndë urdhërimet e Zotit,që kishin mëkatuar dhe nuk ishin penduar në mënyrë demonstrative. Një përsoni të ç’kishëruar kisha nuk i kryente asnjë llojë sherbese fetare,madje as kur vdiste i ç’kishëruari nuk mundë të varrosej në “dhè kishe” d.m.th. nuk lejohej të varrosej në varrezat katolike të lagjes,fshatit apo të krahinës.Kjo do të thoshte se një person i ç’kishëruar, ashtu si për së gjalli dhe për së dekuri përjashtohej - ndahej nga komuniteti katolik i fshatit dhe i krahinës.Kjo masë konsiderohej shumë e rëndë,madje mundë thuhet se ishte ekstreme për besimtarin katolik,prandaj ata e kishin shumë frikë ç’kishërimin. Ky koncept lidhur me ç’kishrimin u trashegua dhe u ruajt tek malesoret nikaj-mertures në të gjitha epokat e historisë së tyre.Madje edhe në shekujt XVI-XVII e me pas kur autoriteti i kishës ishte lekundur seriozisht dhe besimi katolik po kalonte momente teper të veshtira, si pasoje e trysnise së pushtuesëve osman mbi popullsisne e krishterë të këtyre krahinave. Një gjë të tillë dëshmon F.Bardhi,në vitin 1637,i cili kur flet për besimtarët katolikë të malësive thotë se ata “kan frikë shumë të madhe nga ç’kishrimi,aq fort sa nuk besoj të ketë në botë një komb që të ketë frikë këtë censurë (ndëshkim) sa shqiptari.” 32 )
Kremtimi i datave të shënuara të krishtërimit është një shprehje tjetër e besimit katolik të nikaj-merturësve që u trashegua nga brezi në brez.Nepërmjet festave e riteve fetare,besimtarët në mënyrë festive nderojnë Jezu Krishtin dhe shnjëtorët mbrekullibërës të krishtërimit. Nikaj-merturësit e kan konsideruar besimin kristjan katolikë dhe festat që lidhen me të edhe si element të qënjes së tyre kombëtare. Besimi katolik,festat e ritet fetare ishin trasheguar nga paraardhësit,çka përbënte dhe një arësye më shumë për t’i ruajtur e kthyer ato në traditë popullore. Kalendari i pasur i festive fetare njihej e respektohej me saktësi e përkushtim.Këto priteshin me gëzim nga të gjitha moshat. Për kremtimin e tyre në mënyrë sa më të gëzueshme secila familje përpiqej të siguronte mjetet e nevojshme materiale. Në rradhë të parë sigurohej dylli i bletëve për pregatitjen e qirinjëvë. Ndezja e tyre ishte riti më i rëndësishëm e momenti më solemn i festave katolike. Ata shëmbëllejnë Krishtin i cili është drita e botës. Ky veprim simbolikisht i drejton njerëzit nga tempulli i qiellit,nga lumnia e shelbimit.33) Disa nga këto festa zgjasin tre ditë;nata e festës,dita dhe ditori. Natën e festës,që vlerësohej si më e rëndësishmja,ndizeshin qirinjtë dhe piqëj fërliku. Në të kremtet e rëndësishmë bëhëj nga një qiri për çdo pjesëtar të familjes. Qiriu i zotit të shtëpis,që simbolizonte familjen e bashkuar rreth Zotit dhe Krishtit,bëhej disa here më i gjatë se të tjerët,prandaj qëndronte i ndezur tre ditët e festës.Pasi shtrohej sofra e darkës,afroheshin reth saj të gjithë pjestarët e familjes;burra,gra e fëmijë,dhe me qëndrim në këmbë ndizeshin qirinjtë,bënin kryq dhe thonin uratë.Zakonisht thuheshin pjesë nga rruzarja si, “Ati ynë…” dhe “Falemimri-në…” Në kohën kur ndizeshin qirinjtë dyert e shtëpisë hapeshin. Besohej se shpirtërat e të vdekurve,ish-pjestarë të familjes,hynin brënda e bëheshin pjesëmarrës të ceremonisë festive.Ky është një rit i trasheguar që nga mesjeta dhe lidhet me kultin e shpirtërave.34) Pas rruzares fillonte darka me raki e meze. Në fillim i zoti i shtëpisë,më pas të tjerët rradhazi,me gotën e parë të rakisë uronin:“Koftë livdue Krishti!”,”Shyqyr që kjo natë na ka nxanë shëndosh!”,”Kjo natë e madhe na nimoftë e na ruejt!” etje. Pas rakisë vinte buka dhe ferliku i pjekur.Gjatë tre ditëve të festës ndërpritej puna,me përjashtim të barinjve.
Të krëmtet kryesore që festoheshin në Nikaj-Mertur ishin:
- Kshndellat (festa e t’lemit të Krishtit),me datë 25 dhjetor. Kjo quhej edhe festae “buzmit”,sepse në mbrëmjen e 24 dhjetorit dhe të nesërmen me 25 dhjetor bëheshin ritet e buzmit. Në orët e para të datës 25 dhjetor,të gjithë pestarët e familjes laheshin dhe visheshin me rroba të lara.Në drekën dhe darkën e organizuar me këtë rast ndizej qiriu dhe thuheshin uratë. Perveç ushqimeve të tjera për Kshndella nuk mungonte asnjë herë lakrori me arra që ishtë dhe ushqimi karakteristik e tradicional i kësaj feste.
- Zoja e Frorit ose Zoja e Qirave, festohej me 2 shkurt.Me këtë rast ndizej nga një qiri për çdo pjestar të familjes që kishte vdekur,prandaj quhej edhe “Zoja e qirave” ,thuheshin uratë nga gjithë familja në bashkësi dhe shtrohej darkë me raki,meze e mish të zier.Jo vetëm me rastin e kësaj feste që quhet Zoja e Qirave,po në të gjitha festat katolike thuheshin uratë nga gjithë familja dhe ndizeshin qira të bërë nga dylli i bletve. Ndezjen e qirave, siç predikon kisha katolike,bëhet sepse ata shëmbëllejnë Krishtin i cili asht drita e botës. Ky veprim simbolikisht na drejton kah tempulli i qiellit,kah lumnia e shelbimit.
-Pashka (dita e ringjalljes së Jezu Krishtit).Është e kremte me datë të lëvizëshme brënda muajve mars e prill të çdo viti. Festohej dy ditë;e djela dhe e hëna e pashkëve. Festohej në familje,por nuk mungonin edhe vizitat brenda fshatit tek shokët e kumbarët. Urimet më të zakonshme të këtij rasti ishin:”Me shëndet Pashka!”,”Me shëndet t’koftë edhe ty!”,”Shyqyr që ju ka nxan shëndosh!” etje. Ushqimi karakteristik me këtë rast ishte lakrori me vezë. Pashka simbolizon triumfin e jetës mbi vdekjen,ringjalljen e natyrës dhe ardhjen e pranverës me të gjitha të mirat e saj. Është një nga festat më popullore dhë të gëzueshme për të gjithë. Ditën e pashkës,pas ngrënjes së mëngjesit dhe pasi binte dielli,fëmijët, djem e vajza të veshur me rroba të reja vendosnin “curulinë” - litar që varej për t’u luhatur,mbi një degë peme që lulëzonte e bënte fruta,dhe curuliteshin (lëkundeshin) mbi të duke kënduar: “Pashkë!Pashkë!a po del jashtë?,-Jashta jam e gaz po kam. - A e ke pa verën kërkund?”.35)
- Me 13 qershor festohet Shnandou-shejt, i cili kish lindur në Lisbonë me 13 qershor të vitit 1195. Ky ishte shquar për veti të jashtëzakonshme në fushën e dijes dhe të fjalës. Për dije e zotësi e meritoi të thirrej Arka e Testamendit dhe “Maji” i heretikëve,çka e dau në shenjë dhe e bani të nihej gjithkund për mrekullitë e panumëta që kreu sa ishte gjallë. U shque si bamirës i njerzimit e posaçërisht i të varfërve. Vdiq afër Padovës me 13 qershor 1231,dhe pa mbushur një vit u shpall shëjt nga Papa Gregori IX. Besimi tek shejti Shnandue vazhdon të jetë mjaft i fuqishëm në Nikaj-Merturë dhe në mbarë popullsinë katolike të Shqipërisë dhe të botës. Ai adhurohet për përkushtimin e tij ndaj krishtërimin, si bamires i njerzimit dhe posaqërisht i të varfërve. Në Nikaj-Mertur nata e festës bëhej duke ndezur qirinjë,thuheshin uratë,në bashkësi gjithë familja,shtrohej darkë me ferlik të pjekur,me raki e meze. Si në të gjitha drekat ose darkat e festave fetare, edhe ne këtë rast gotën e parë të rakisë e çonte i zoti i shtëpisë.Ai dhe pjestarët tjerë të familjes përpara pirjes bënin urimin më të rëndësishëm e më të zakonshëm;”Koft i livduem Krishti!”,dhe më pas të tjera urime si:”Kjo natë na nimoftë ë na ruejt!”,“Na nimoftë shejti Shnandue!”,”“T’nimoftë Zoti e shejti i Shnandue!”,”Qofshim n’dor të Shnandout”.etje.Si shumë shqiptar katolikë dhe të besimevë të tjera,nikaj-merturësit besojnë tek shejti Shnandue mrekullibërës dhe tek kisha e tij që gjëndet në Laç. i drejtohen asaj me lutje për t’i ndihmuar në raste sëmundjesh dhe fatkeqësishë.Në mesin e mijëra pelegrinëve që shkojnë tek Kisha e Laçit për çdo 13 qershor gjenden edhe shumë nikaj-merturës. Adhurimi për këtë kishë shprehet edhe me betimet;”Pasha Kishën e Laçit.” Ose “Pasha Kishën e Shnandout.” që përdorën mjaft shpesh nga banorët e kësaj krahine.
- Shnaprëndja, virgjëreshë,shejtneshë e martire që nderohe në të gjithë krahinat katolike të Shqipërisë. Për nderë të saj janë ngritur mbi 53 kisha.36) U martirizua dhe ju pre koka në vitin 160. Populli e mori trupin e saj dhe e varrosi me nderime të mëdha. Vorri i saj u bë një vend i rëndësishëm peligrinazhi ku ndodhën shumë mrekulli. Edhe në Nikaj-Mertur ka patur disa kisha kushtuar Shnaprendes.Festa e saj kremtohej me 26 korrik të çdo viti. Me këtë rast ndizeshin qirinjë,djath, Thuheshin uratë dhe shtrohej darkë festive me raki,meze,mish ose maze kos etje. Veçanarisht për fisin e Shalës kjo konsiderohej si njëra nga të kremtet më të rëndësishme të vitit.
- Shënmëhilli-kryeëngjull, dalzotës i miqve të Zotit e mbrojtës i popullit të tij,që sëbashku me engjejt e tij në një luftë të ashpër qiellore kish mundur shejtanin e dëbuar nga qielli. Kështu ai mbeti përsonifikimi i triumfatorit në luftë me shejtanin. Prandaj me besim tek fuqia e Shejtit Shëmhill,njerëzit i luteshin atij për të larguar djallin prej tyre.Veçanarisht në rastet kur dyshonin se pranë tyre ishte afruar shejtani i maskuar dhe i transformuar në forma të sofistikuara,siç e kishte zakon ai, luteshin:”Të vraftë shëjti i Shëmhill !”, “Vrafte i Shëmhilli !” etje. Festa kushtuar këtij shejti kremtohej me 29 shtator të çdo viti,me qirinjë e uratë. Në darkën e organizuar me këtë rast nuk mungonte ferliku i pjekur, rakia dhe mezet e shumëllojshme.
- Dita e të Shumëve (dita e të vdekurve),kremtohej me 1 nentor të çdo viti. Sipas mësimeve katolike,të vdekurit mund të ndihmoheshin për të dalë nga Purgatori e me u kap në lumninë e amshueme (në parajsë) me uratë,lutje,pëndesë,lëmoshë e vepra të mira. Mendohej gjithashtu se shpirtat kan nevojë edhe për t’u ushquar.Prandaj nikaj-merturësit ditën e të Shumëve shkonin tek varrezat me bukë,kuleqë,djathë,maze,kos të kulluar,mollë, gështënja (zakonisht te vargezuara),t’lyen,raki etje,të cilat faleshin për shpirtin e të vdekurve. Secila familje shkonte pranë varrezave të të afermve të saj. Në fillim ata ndiznin nga nje qiri, benin kryq,dhe e vendosnin atë të digjej tek koka e varrit ku ishte vendosur kryqi. Prane varrezave qendronin disa orë,dhe gjatë kësaj kohe,prisnin edhe vizita nga bashkefshataret e tyre, falnin ushqimet qe kishin sjell dhe benin ndonje vizite tek varrezat e kusherinjve,kumbarve dhe dashamiresve te tyre,te cilve u jepnin doren dhe i uronin:”Paçin drite!”ose “Paçin drite e diell! Paç shendet!”- ishte pergjigja e ketij rasti. Personat qe merrnin ushqimin e falur uronin dhuruesin:”Te shkofte per shpirtin e tyne!” ,”Paçin drite e diell!”etj. Në përmbyllje te ketij ceremonjali,zakonisht buzë mbrëmjes,kur kishin mbaruar te falurat dhe vizitat, kryhej një nga ritet me interesante dhe me të rëndësishme të kësaj dite. Një grup njerëzish nga fshati merrnin nga nje tufë qirinjësh të ndezur,dhe më ta në dorë silleshin disa herë rreth varrezave duke thënë korazi dhe me zë të lartë në gjuhe latine dhe shqipe lutjet: “Epjau Zot pushimin e pasosun,e i ndritë drita e pambarueme –Pushofshin në paqë! –Ashtu koftë!” 37)Ditën e T’shumëve bëhej dhe beja e vitit,me tëcilen kryefamiljarët e një fshati në emër te gjithë pjesëtarve të familjes betoheshin solemnisht mbi rrasen e kishës se do të respektonin rregullat e bashkëjetesës.
- Shënkolli, kremtohej me 8 maj dhe 6 dhjetor të çdo viti. Quheshin edhe Shënkolli i pranverës dhe Shënkolli i vjeshtës. Ky adhurohej dhe konsiderohej si shejt mrekullibërës,simbol e hyjni i bamirësisë dhe bujarisë. Ky ndihmonte lundërtarët, vozitësit,shtegtarët, barinjtë, skamnorët,l ypsit e të sëmurët. Kur vozitësit hynin në ujë për të kaluar ndonjë lumë bënin kryq dhe luteshin me zë: “Nimo shëjti i Shënkoll!”. Besohej se i Shënkolli gjëndej për çdo va (vend i pershtatshëm për kalimin e një lumi).Edhe përpara reziqeve të tjera njerëzit i luteshin Shënkollit me shpresën se ai do t’i ndihmonte. Adhurimi për këtë shëjtor ishte aq i madh tek nikaj-merturësit saqë,edhe gjaksi po të kërkonte të falur natën e Shënkollit,duhej falur. Festohej me qirinjë e uratë. Si në shumë festa të tjera uratët-lutjet më të zakonshme ishin:Atyna, Falemimria dhe Shejtjamria, të cilat thuheshin në bashkësi nga të gjithë pjestarët e familjes.Pas uratëve shtrohej darka me ferlik,raki, meze etje. Bagëtia e therur për Shënkoll duhet të ishte dash ose dele.
- Të kremtet tradicionale të fiseve: Nikajt dhe Merturi,ashtu si fiset tjera katolike të Shqipërisë së veriut, e kishin zakon të trasheguar brez pas brezi, të festonin të kremtet e fisit të tyre të cilat lidhen me pajtorët e kishave më të vjetra të tyre.
Në Nikaj festohej Shmasjani (Shën Sebastjani) me 20 janar të çdo viti.Ky isht një shejt që rreth vitit 289 u martirizua per mbrojtjen e krishtërimit. Megjithse ju kërkua nga perandori Diokleciani që të hiqte dorë nga besimi i krishterë ai nuk pranoi. Per këtë arësye perandori urdhëroi që ta rrihnin me shkopinjë deri në vdekje dhe pastaj ta hidhnin në një kanal të nëndheshëm që të mos e gjënte askush. Një Zonjë besimtare romake e quajtur Luçina e zbuloi vendndodhjen e kufomës së Sebastjanit me anë të një ëndrre,e nxori nga kanali dhe e varrosi me nderime në katakombet e krishtëna,ku edhe sot ndodhet bazilika me emrin e ketij shejti.
Ndërsa Merturi feston “T’lemt e Zojës” me 8 shtator. Në këtë ditë leu Maria,e cila ushqehet e rritet per t’u bërë nëna e Mbretit të shekujve. Kjo festë konsiderohet dhe si kufiri midis Testamentit të Ri dhe atij të vjetër; tërhiqet terri i natës,fillon e duket agimi i ditës së re që na bjen lirinë në vend të robnisë së ligjit të vjetër. Kjo është festa simbol e bashkimit dhe e paqës.
Përkatësia fisnore e këtyre festave ishte aq e cilësuar,saqë ish bërë zakon,i cili ruhet edhe sot e kësaj dite, që këto festa të emertohen edhe “Zoja e Merturit” e “Shmasjani i Nikajt”.Në ndryshim me festat tjera të vitit,këto festoheshin me miq të ardhurardhur nga fiset tjera si,nipa,bija, dajë,teze,halla,kushërinjë, të njohur dhe dashamirës të tjerë.Gjatë ditës miqtë bënin vizita ndër të afërm të ndryshëm,ndërsa në darkë secili shkonte tek ajo shtëpi që dëshironte t’i bëjë nderim të veçantë. Natën e festës ndizeshin qirinjtë,bëhëj kryq e thuhej rruzarja nga pjestarët e familjes dhe nga miqtë. Në darkën e shtruar me këtë rast ferliku i pjekur nuk mungonte asnjë herë,ashtu si dhe rakia dhe vera që pihej pas ngrënjes. Rakia zakonisht qitej me ibrik qeramike dhe gotën e parë e çonte i zoti i shtëpisë,i cili pasi levdonte Krishtin ju uronte miqve mirëseardhjen me shprehjet e zakonshme që thuheshin në këto raste;”-E pishim me nderë e mirëse ju ka pru Zoti! - Kjo natë e madhe na nimoftë!-Paçi faqen e bardhë!” etje. Edhe miqtë përpara gotës së parë të rakisë thoshin: “- Koftë i livdue Krishti!-E pishim me nderë!-Mirëse t’kem gjet!-Festën e lutsh me zëmër t’mirë!-Shyqyr që u ka nxan shëndosh!” etje. Bisedat,shakatë,këngët me çifteli e lahutë krijonin një atmosferë të gëzuëshme që zgjaste disa orë.Pas pirjes së rakisë,e cila shoqërohej me meze të shumëllojshme,hahej buka me djathë,mish ferliku,mazë të zier,kos,dhe në fund pihej vera.Edhe përpara pirjes së verës gjithmonë e nga secili thuhej: “Koftë i livdue Krishti!” Pas darke përsëri vazhdonte atmosfera e gëzueshme me lojra të ndryshme. Më tradicionalja ishte loja e kapuçave që shoqërohej me këngët humoristikë që quheshin “këngë kapuçash”.Festimi,ose siç thuhet nga banorët e kësaj krahine,lutja e kërtyre të kremteve me miq,i bëri ato më popullore e më të rëndësishme. Edhe shpendëzimet për to ishin më të mëdha. Rëndësia që u jepej dhe mënyra e festimit janë trasheguar që nga mesjeta. Ato lidhen me nderimin e veçantë që fiset malësore kishin për shenjëtorët-pajtorë të kishave të veta.Lidhur me këto festa Fra Cerubini në vitin 1638,vinte në dukje se malësorët “kan bindje se janë të detyruar t’i bajnë festat,tue i mbajt shumë.” 38 ) Ndërsa F.Bardhi po në vitin 1638 thotë:“Fesat bëheshin tre ditë me shpendëzime të mëdha e me shumë miq që shkonin deri në 200 vet.”39)Këto festa,përveç anës religjioze,kishin rëndësi edhe për ruajtjen e forcimin e lidhjeve midis të afërme e dashamirësve. Largësia gjeografike,puna dhe jeta e vështirë ndër male i vështirësonin mundësitë e komunikimit midis njerëzve. Festat me miq ishin një rast i mirë,nxitës e obligues për të shkuar në festë që të takosh njerëzit e afërt dhe të festosh së bashku me ta. Nga ana tjetër,këto festa ndikonin në ruajtjen e identitetit dhe krenarisë së fisit. Gjatë festave me miq,secili përpiqej të nderojë veten, po dhe fisin,duke demostruar nivel të lartë bujarie e mikpritje.Në këtë kuptim kremtimi i tyre sa më i mirë konsiderohej,jo vetëm si detyrim religjioz,po edhe fisnor. Për shkak të shpendëzimeve të mëdha,që nuk përputheshin me nivelin e ultë ekonomik të malësorve,shpesh herë janë marr vendime e bërë usulle për t’i ndaluar festat me miq,por nuk është arritur gjë deri në vitin 1967,kur regjimi ateist komunist i ndaloi, ashtu siç ndaloi të gjitha festat e ritet tjera fetare. Që nga viti 1991 e këtej nikaj-merturësit u rikthyen në traditën e kremtimit të festive fetare,por tashmë në kushte të reja dhe në mënyra të reja. Miqtë janë më të paktë,disa rite janë lënë pas dore,por më kryesoret si,ndezja e qirinjëve,bërja e kryqit,thënja e uratëve,dhe darkat e drekat e shtruara me raki,verë,meze,ferlik e ushqime tjera,ku mbizotëron atmosfera festive, ruhen edhe sot.
- Kryqi - shënja e kryqëzimit të Krishtit është simboli më i përhapur në popullsinë e Nikaj-Merturit. Kryqi përbëhet nga dy elementë (prej druri,guri ose metali).Njëri vertikal dhe tjetri horizontal.Elementi vertikal ka kuptimin e lidhjes së Zotit me popullsinë e tokës.Nërsa horizontali ka kuptimin e krahëve të hapur që shprehin lidhjen me dashuri midis njerëzve. Nikaj-merturësit e adhurojnë dhe e përdorin shumë kryqin. Ata, me shënjën e kryqit janë çuar prej gjumi e kan shkuar për të fjetur,kan marr sakramendet e krishtërimit,kan filluar e mbaruar punën,nis e krye ngrënjen.Kryqin e kan vendosur në shtëpia,ara kopshtie,vreshta,varreza,në qafa malesh e në vënde pushimi pranë krojeve,rrugëve e mrizeve. Ky është gdhendur në harqe dyersh e dritaresh,në tavane sobash,djepe,furka e vegla muzikore.Qendisej në qilima e rroba,bëhëj tatuazh e vizatohej mbi bukë etje.Një nga stolitë më të perferuara të nuseve ishte kryqi,sepse me anë të tij ajo,jo vetëm stoliste qafën,por dhe pasuronte shpirtin.
Kur flasim për besimin dhe kishën ktolike të Nikaj – Mertur,kurrsesi nuk mun të anashkalohen fretnit,famulltarë e rregulltar që ndër shekuj kan dhënë kontribut shumë të çmuar në përhapjen e ruajtjen e besimit katolik në këtë krahinë.Historia e kishës katolike të kësaj krahine është e lidhur ngusht me klerikët katolikë,që me përkushtim e sakrifica të panumërta i kthyen kishat në vatra të edukimit fetar dhe atdhetar. Fretnit ishin ata sherbëtor të devotshëm të fesë e të shqiptarizmit që u gjëndën pranë malësorve në vitet më të vështira të historisë së tyre. Ata punuan me mish e me shpirtë për të ringritur kishat e shkatërruara nga turqit,e më pas nga komunizmi,dhe për t’i vënë ato në pozitat e veta të sherbimit fetar. Nuk kursyen asgjë për ringjalljen shpirtërore të njerëzve,duke çuar tek ata fjalën e Zotit e të Krishtit. Pa dritën e praninë e Zotit në zëmrat njerëzore,shqetësimet,dhimbjet e vuajtjet në ato vëndë dhe kohë të vështira do të shtoheshin deri sa të arrihej në dëshpërim. Predikimet e fretënve me mësimet e doktrinës së krishtërë,fjala e tyre e thjeshtë,e ëmbël,e zgjuar e bindëse mbajti në besimin e shënjtë katolik atë krishtërim të trasheguar brez pas brezi përmes dallgëve të historisë.
Në kohën kur turqit lëshonin tërbimin e papërmbajtur kundër krishtërimit,shkatërronin kishat,diskriminonin besimtarët katolikë, detyronin ndërrimin e fesë dhe në këtë kuadër frymëzonin anarkinë e egër,misionarët apostolikë ishin ata sherbëtorë të Zotit që u ngjitën maleve tek malësorët e Nikaj-Merturit,Shalës.Shoshit etje.për t’u forcuar atyre besimin tek Zoti e Krishti.Ndër të parët misionar që mori rrugën për në malet e Pultit ishte guximtai e predikuesi i palodhur,ipeshkvi i Lezhës Benedikt Orsini.Ky,në vitin 1628,u gjënd pranë besimtarve në Bukmirë, Xhan,Pog,Kir e deri në Brisë e Salcë,Palç,Nikaj,Bjake e Gash,ku çoi meshë e krezmoi rreth 3276 vetë.40) Ky ishte misionari i parë katolik,që nga hyrja e turkut,që kreu sherbesa fetare; meshë,rrëfime, kungime e krezmime në Nikaj-Mertur.Pas këti,të tjerë misionarë apostolik,kryesisht françeskanë të devotshëm,do të gjëndeshin pranë malësorve,duke ngritur kisha e famulli,duke meshuar e predikuar. Don Shtjefën Jubani- famulltar i Bjakës qysh në vitin 1634,Vikar apostolik i Gashit e krejt Pultit,shkriu jetën në sherbimin shpirtëror të nikaj-merturësve. Ky,për afro 40 vjet me radhë sakrifikoi gjithçka nga mendja e zëmra e vet për Fe e për Atdhe. Frang Bardhi,Pjetër Mazrreku,Gjec Bardhi,Shtjefën Gaspëri,Pjetër Bogdan,Lekë Bardhi,Gjon Logoreci,etje. kan lënë gjurmë të pashlyeshme në historinë e kishës së Nikaj-Merturit.Këta me guxim e vendosmeri të pashoqe,kaluan katund në katund e fis në fis,dhe sëbashku me malësorët kthyen Nikaj-Merturin në barirë të pakalueshme për turqit osmanë,duke i vënë fré depertimit të valës islamizuese në thellësi të krahinës së Pultit.Ishte mëndja e ndritur dhe puna e palodhur e këtyre vullnetarëve të devotshëm që rivendosi lidhjet midis provincës françeskane të Pultit dhe Selisë së Shënjtë-Vatikanit. Duke jetuar midis malësorve,fretërit njohen psikologjinë,doket zakonet,hallet e vështirësitë e tyre,që në përballjen e gjatë me natyrën e egër të maleve e armiqtë e shumtë,kishin arritur të mbijetojnë si shqiptarë dhe si katolikë. Për të shmangur anarkinë shkatërrimtare,për të rregulluar bashkëjetesën e forcuar unitetin e malësorve,ata me autoritetin e misionarit të urtë e të përkushtuar, zbutën shpirtëra e pajtuan gjaqe,shuan konflikte e frymëzuan paqë e mirëkuptim midis njerëzve e midis fiseve. Famulltari ishte një rregulltar i famullisë e i fisit të vet që luftonte me të gjitha energjitë e tij për të mbajt gjallë ato virtyte etnike që ishin të nevojshme për burrat shqiptar. “Frati-siç vinte në dukje At Bernardin Palaj – ishte në ato kohë anarkie një president shteti në fisin e vet. Ai përdorte energjinë e vet për me vu ligje e kanune të drejta në mbrojtje të familjes e të fisit të tij,por tuj ja mbajt gjallë ato virtyte etnike që ishin të nevojshme.” 41 )Fretnit kan merita të veçanta edhe në fushën e studimeve,të historisë,gjuhës,dokeve e zakoneve,folklorit e këngës së malësisë. Me mendjen e ndritur prej shkencëtari dhe me shpirt e zëmër shqiptare u lan brezave hulumtimet e studimet,veprat e tyre pa të cilat historia e këtyre krahinave dhe ajo kombëtare dotë ishte e mangët. Famulltarët e Palçit At Bernardin Llupi e Bernardin Palaj dhe i Currajt të Epërm At Donat Kurti i patën kthyer qelat e kishave në qëndra hulumtimesh e studimesh shqiptare mbi kulturën tradicionale materiale,artistike, shoqërore e shpirtërore të malësisë së Nikaj-Merturit e krejt veriut të Shqipërisë. Bernardin Palaj e Donat Kurti më mirë se kushdo tjetër, moren nga burimi – popull, këngët e kreshnikëve,këngët e motçme të epikës historike,mblodhën e sistemuan doke e zakone,eksploruan Nikaj-Merturin dhe gjithë veriun e Shqipërisë,për të zbuluar e mbledhur visaret e çmueshme të gjuhësisë,historisë dhe kulturës shqiptare,të cilat ua lan trashegim të përhershëm breznive të ardhëshme.Në vitin 1917,famulltari At Nikollë Kolaj,në qelën e kishës Nikajt,do të hapte shkollën e parë shqipe për Nikaj-Merturin e krejt Malësinë e Gjakovës.Në kujtesën historike të kësaj krahine kan mbetur të pashlyeshme shumë ngjarje që kan patur kontributin P.Luigj Bushatit, P.Leonard Shajakajt,B.Llupit e deri tek P.Dionis Makaj.Tre të parët ishin ndër organizatorët e pjesëmarrësit e disa luftërave të krahinës kundër pushtuesve turqë e serbo-malazezë. Ndërsa D.Makaj ishte njëri nga organizatorët kryesor të qëndresës antikomuniste të Qafës së Kolçit në nëntor të vitit 1944. Fretnit ishin njerëz të mëdhënj me shpirtë,zemër e veprim. Ata s’e ndanë kurrë dashurinë deri në flijim për fenë e të parëve tanë të krishterë dhe Atdheun,me të cilat u ushqye e u mbajt gjallë zingjiri i brezave.
Nikaj-merturësit janë mbështetur kurdoherë në binomin domethënës “Fe dhe Atdhe”.Lidhur me këtë ata përdorin betimin:“Pasha tokë e qiell!” të cilin e konsiderojnë mjaft të rëndësishëm sepse toka ishte Atdheu dhe me qiellin nënkuptonin Zotin që rri në qiell. Është i padyshimtë fakti se në edukimin atdhetar të nikaj-merturësve një rol mjaft të rëndësishëm ka luajtur edhe krishtërimi,kisha katolike dhe prelatët e saj. Një gjë të tillë vinte në dukje At Shtjefën Gjeçovi kur thoshte: “Doktrina e krishtërë manifeston dhe predikon se pikërisht dashuria e madhe për Atdheun është një detyrë po aq e zjarrtë në zëmrën e një njeriu,dhënë kjo nga vetë krijuesi i gjithëpushtetshëm Krishti.”42 )Të ushtruarit e fesë kristjane katolike malesorët e Nikaj-Merturit e kan konsideruar edhe si ruajtje të identitetit komëtarë të tyre. Siç pohonte P.Marin Sirdani: “Feja katolike konsiderohej de facto feja e shqiptarve. Tuj ruej fenë katolike,-shtonte ai,ruhej dhe kombësia, prandaj nacionalistët e përdorën atë për të shpëtue prej vërshimeve sllave,greke etje.” 43) Besimi i krishtërë që u ruajt dhe u trashegua nga nikaj-merturësit brez pas brezi si një nga vlerat e mëdha shpirtërore e morale,kisha katolike dhe klerikët u goditën pa mëshirë nga regjimi ateist komunist. Sherbëtorët më të zellshëm të atij sistemi me ideologjinë e tyre antikrisht dhe antizot u vërsulën barbarisht mbi kisha,kryqa e fretën. Burgosën e pushkatuan fretnit,shkatërruan kishat,e ndaluan besimin fetar pë rreth 40 vjet.Vala e tyre shkatërrimtare shkoi deri aty,sa edhe kryqet ndër varreza i shkulën . Por Zoti i kishte parë,dhe i ndëshkoi! Në vitin 1990 mrekullisht u shëmb ai regjim i mallkuar dhe filloi ringjallja e kishave, fretenve,dhe besimi i njerëzve që ndër shekuj kishin skalitur në ndërgjegjen e tyre binomin e pashlyeshëm, ”Fé dhe Atdhe”.

Nga Dodë Progni (Libri “Nikaj – Merturi”,fq.99-111)

Referenca bibliografike:
1.-Baldacci,Antonio,L’Albania,Roma,1930,fq.304-305;Leka,Shkoder,1932,fq.195
2.-Noli,Fan, Gjergj Kastrioti – Skenderbeu (1405-1468)
3.-Relacine mbi gjendjen e Shqiperise Veriore në shek.XVII,I,1963,fq.297,383
4.- “ “ “ “ “ “ “ “ “
5.- “ “ “ “ “ “ “ “ “
6.- “ “ “ “ “ “ “ “ “
7.-Bardhi,Frang,Relacione ...,II,1965,fq.151-155
8.-Relacione...,II,1965,fq.395,399
9.-Cordignano,Fluvio,Albania,I,fq.93-97
10.-Armao,E. Localita,chiese,fiumi,monti e toponimi varli di un’antica dell’Albania setenttrionale,Roma,1933;-Hylli i Drites,1942,fq.258-265
11.-Farlati,Danielo,”Iliria e Shejtë”,Vëll.II,1917
12.-Relacione...,II1965,fq.151-153
13.-Gasperi,Shtjefen,”Hylli i Dritës”,1930,fq.493-494
14.-Bogdani,Pjetër, Letra dhe Dokumenta,Shkodër,1997,fq.319-320
15.-Armao,E. Vepër e cituar,fq.38[/size]
16.-Onufri,O. Hylli i Dritës,Nr.5-10,1942,fq.297
17.-Relacione...,I,1963,fq.161
18.-Armao,E.Vepër e cituar,fq.140-143
19.-Hylli i Dritës,Nr.5-10,1942,fq.297
20.-Bardhi,Lekë,Hylli i Dritës,1943,fq.75
21.-Armao,E. Vepër e cituar,fq.143
22.-Ashta Robert,”Dy fjalë për dioqezën e Pultit”,Kumbona e së diellës,Nr.3,1997
23.-Relacione,I,1963,fq.416
24.-Onufri,O.”Hylli i Dritës”,1942,fq.256
25.-Logoreci,Gjon,”Hylli i Dritës,1942,fq.307
26.-“Zani i Shnandout”,1916,fq.204-205
27.-Gasperi,Sh. “Hylli i Dritës”,Nr.5-10,1942,fq.257
28.-Bogdani,Pjetër,Vepër e cituar,fq.277,319,320
29.-Hylli i Dritës,1941,fq.75:Hylli i Dritës,1942,fq.307
30.-Kurti,Donat,Hylli i Dritës,VIII,1932,fq.357
31.-Gjeçov,Shtjefën,Kanuni i Lekë Dukagjinit,1933,fq.2-5
32.-Bardhi,Frang,Relacione...,II,1965,fq.53
33.-Katekizmi i Kishës Katolike,Pult,1995,fq.126
34.-Nopçe,Franc,”Pikëpamje fetare dhe zakone në Shqipërinë Veriore”,Arkivi I Institutit të Historisë,E.I-39,përkthimi shqip
35.-Papleka,Ndoc,”Kulte,rite,magji,në traditën orale”,1999,fq.94-95
36.-Katekizmi i Kishës Katolike...fq.142-143
37.- “ “ “ “
38.-Relacione...,II,1965,fq.115
39.- “ “ “ “
40.- “ ,I, 1963,fq.385
41.-Palaj,Bernardin,”Hylli i Dritës”,Nr.5-10,1942,fq.151
42.-Gjeçovi,Shtjefën,Citimi nga Klaid Kapinova “Me kryq dhe pendë”,1997,fq.103
43.-Sirdani,Marin,”Hylli i Dritës”,Nr.4-5,1941,fq.110