Gorreja, një vendbanim i lashtë i Bregut të Matit-Kurbinit

Kur dikush bënte një studim për Gorrenë e Lushnjes më 1937, botuar ne H.D., shkruante se emërvendi Gorre` kishte kuptimin e një pylli. Në frëngjisht afërsisht më ka rezultuar me prejardhje nga pyll me lepuj, rrugë karrosh apo vend ku ndertohen qerre, por në Francë kishtë rreth nëntë “Gorre`”. Në botë ka disa Gorre` ose me rrënjë emrin Gorre`, p.sh. Gorre`, Comune di Rittana, Piemonte,Gorretto ( Itali ), etj. Duke u nisur nga emri i kishës, pjesë e famullisë së cilës ishte Gorreja e përkthyer në italisht “Zoja e këshillit të Mirë”, (Si)Njora.., kjo jashtëkllapave mund të japë (si)Gjorra apo Gorre`, sepse malësorët e kanë më lehtë të përdorin “nj” se “gj” dhe ketë të fundit e preferojnë “g”, psh, Shën Gjon-in e thërrasin Sh` Njoni , Shën Gjergjin, Sh` Njergj dhe Shën Gjinit(Lezhë) Sh` Njin, i gjelm, me shumë krypë, i njelm ( për ujin e detit),g`juha për gjuha, g`juni për gjuri, etj. Në të folmen e vendasve zgorrç është një dru I zgavruar nga dekompozimi, i korroduar, zgavëra=z+gaura= z+garr, Gurë+z. Në veri Gorre-ja kufizohet me lagjen Rroxga të Gurëzit dhe ndoshta me një metatezë të gjatë mund të ketë dhënë Garro-s. Shpesh Gorreja përshkohej nga rruxhajt, shtretër të përkohshme gjatë përmbytjeve të lumit të Matit para vitit 1960 12-Th. Ippen përmend bjeshkën e Kastratit në Veleçik me emrin Goraj dhe kështu e shkruan edhe Gorrenë tonë (Në vendin antik Apoloni, Fier, Agoraja ka kuptimin e portës). Në një gjuhë të një fqinji malësorët quhen gornjakë, ndërsa banori quhet gorexhij, (si neglaxhij, fushkuqexhij, talexhij, vermoshaxhij, dukagjinj ), ku prapashtesa xhij,gjin, gjens= fis përshtatur në rastin tonë në banorë. Gorreja ndodhet në zemër të fushës nën Mat apo në fushën perëndimore, në Mazhe`, fshati fushor, Garreja e Krygjes, vend i shenjtë, varrezë adhtu si në Francë, Gorreja ndodhet (n) ga erre ( t ). Në Shqipëri përdoret shumë si patronim, sidomos nga rrethi i Lushnjes, psh Arqile Gorreja. Një dromonim besoj se vlen të përmendet si “Rruga e Shtrazes “, dhe duke ju referuar termit kishtar, “ Engjëlli Shtrazëtar”= Engjëlli i Rojes, ndoshta kemi më saktë “Rruga e Rojes” bregdetare, pyllit etj. Toponime të vogla janë Stomi i Gorresë, Kodra e Madhe, Bregu i Gorresë, Gjinazesi,Gjoli i Zi, Stanet e Kosovarëve, Tinat e Qymyrit, T`lamet e Kocae, Rrethet e Tom Nikae, Plepishta, pastaj simbas tokave të fiseve. Hidronime si Trapakeqi, Gorga e Groshit, Gorga e Barbullushit, Vija e Palit, Lymi i Keq, Vija e Ferrave, etj.

Dasmat karakterizohen përafërsisht si në të gjitha pjesët veriore të Shqipërisë dhe në Kosovë. Vajzës i ndahej rogu, leçitej në kishë (shpallje para martesës),për arsye që mos të bënte ndonjë vaki , nusja e dhëndërri binin gjë njëri me tjetrin, pra mos kishin lidhje gjaku. Paja kryesore ishin 5-7 xhubleta, sixhade etj. Dasmorët priteshin me respekt të madh dhe kur zinin vend një nga shtëpia ua fillonte këngën, si kangë majëkrahu, lahutë, por zakonisht e para. Në menun kishte edhe petulla me mjaltë. Krushqit sillnin, dorëzonin rakinë dhe e shkëmbenin me familjen e nuses. Në organikën e dasmorëve bënte pjesë edhe gjeveri dhe një dasmoreshë. I pari ishte një përfaqësues I fisit të dhëndrit, që merrte në dorëzim nusen. Ishte një mashkull jo jetim, i suksesshëm, pra që kishte fat dhe sillte mbarsi për çiftin e ri. Një përfaqësues i shtëpisë së nuses i thoshte kur kjo i kishte kaluar në dorë gjeverit : “ udha e mbarë, dhe kthe në krah të djathtë !”. Kjo ishte një provë që konsiderohej e vështirë pasi vinte në provë inteligjencën dhe emocionet e nuses. Nusja rrotullohej djathtas, ngrinte duvakun e kuq 3 herë dhe këtë ushtrim e përsëriste edhe dy herë të tjera pasi përparonte 3 gjurmë. E dyta , dasmoresha ishte shoqëruesja më e afërt e nuses. Dasmorët ishin me pushkë dhe pa pushkë si të ndodhnin. Rrugës me kuaj, nëse ndodhte edhe një karvan dasmorësh ( përvoja kishte treguar edhe ndeshje në radhën e kalimit, që ishte kthyer në tragjedi), ndërrohej itinerari I udhëtimit dhe ishte rregull që rruga të ndryshohej në kthim. Te shtëpia e dhëndrit pritej me këngë pritëse të nuses, shtinin me armë dhe hidhej “molla e nuses” nga mbrapa shtëpisë , mbi kulmin e saj në drejtim të oborrit ku ndodhej turma e të pranishmëve, që priste hedhjen e mollës. Rrëmbyesi I mollës, fituesi shpërblehej prej nuses me një palë çorape. Nusja drejtohej për në dhomën e saj në të cilën nuk ishte i pranishëm dhëndri, ndërsa dasmorët uleshin me të ftuarit e tjerë në sofra të rrumbullakëta e “t`paça e t`daça”, “Tungjatjeta, t`baftë mirë ajo e tjetra!”, “ku m`pe t`paftë e mira” pa mbarim. Për fëmijët caktohej një sofër e veçantë dhe një kujdestar.

Për këtë rast shërbente thirrësi. Trupi I të ndjerit “ruhej” ( i bëhej roje, hatërimi). Për këtë rast të afërmit shtrojnë një darkë për shpirtin e të ndjerit pas mesnate. Në ceremoninë mortore përfshihej “britja “( vajtimi burrnor) në rastin e burrit dhe vajtimi, ndërsa për gratë vetëm vajtimi. Nisjen nga shtëpia , gorrexhinjtë e bëjnë nga ora 11-12:00. Herët i dërgonin në sup deri në varrezë, më vonë me qerre me qe`, tani si gjithë bota e qytetëruar me makinën e shërbimit funeral. Fjala e rastit për ngushëlluesin drejtuar të afërmeve të të ndjerit është : “ Zoti ju ,të dhashtë kivet !”, “Zoti të forcoftë!”. Pranuesi I ngushëllimit ia kthen : “ paç kivet !”, “Zoti të ndihmoftë !” Mbas tri ditësh ndodh momenti i “të parit, të pamët, për kryeshnosh !” ose si një ngushëllim përforcues. Të afërm shkojnë për vizitë te varri. Në fund thuhet dhe :” për të mirë mbas sotit !”

Për të vërtetuar vazhdimësinë e një vendi dhe një popullsie veç dokumenteve historike, etimologjisë, është i nevojshëm edhe kërkimi arkeologjik. Në jug të Gorresë, në kufi me pyjet e Bushneshit, mes livadheve të Kol Gjonit dhe Dod Mashit ishin vërejtur mure të vjetra të mbuluara me ferrë, me volum të korridorit 4m x 2m x 2m. Edhe unë i kam parë këto mbetje, kam gjetur qeramika, tjegulla, orendi prej dheu dhe ua kam dërguar veç e veç arkeologëve të institutit të Tiranës, gjatë gërmimeve në Lezhë, të gjithë më kanë thënë se këto i përkasin periudhës 100 vjet para Krishtit deri 100 vjet pas Krishtit. Nuk janë të vendit, por janë të sjella. Dom Nikoll Gazulli ( 1894 -1946 ), famullitar i Shkrelit, ne fjalorin e tij toponomastik kur përmend Gorrenë shkruan për një lagje të saj: “ Gjinazesi me trojet e kishës së Shën Mërisë. “

Gorreja kufizohet nga veriu nga “Trojet e kishës së Shën Gjergjit “, që përfaqësoheshin deri pas erozionit të Matit me disa varreza shumë të vjetra, çka tregon se popullsia këtu vazhdonte të jetonte edhe përpara pushtimit osman. Në perëndim përmendet porti i Shufadasë, viti 1393. Ndërsa fusha përmendej që në shekullin XII – XIII ku shquhet edhe një emblemë e vitit 1355 e njësisë nën lumin Mat. Nga lindja shtrihej “Rruga e Telit”, që ishte ndërtuar rreth Luftës së Parë Botërore, 1916-17 nga Austro-Hungaria sipas vijës Bregu I Gorresë, simbas bregut perëndimor të kënetës së Laçit. Në jug kufizohej nga ferrovia Mamurras -Fushkuqe 1929-1942.