Jeronim De Rada - Perfaqesues madhor i rilindjes kombetare

Diku, fare pranë ish-mapos së Lagjes Nr. 8 në Tiranë, sot “Sheshi Uillson”, ka qenë një bust i shqiptarit të madh Jeronim De Rada. Ashtu i mplakur, i rudhur, i mendueshëm, por gjithësesi fisnik e human, i bënte nder kryeqytetit dhe gjithë Shqipërisë. Mjerisht nuk dihet se ku përfundoi ky bust, për t’u ngritur në atë truall të shenjtë një pallat disakatësh! Paradoks i paradokseve!!!Një jetë e gjatë e mbushur me veprimtari dhe e nderuar.Më 28 shkurt 1903, do të shuhej jeta e Jeronim De Radës, njërit prej përfaqësuesve kryesorë të elitës së Rilindjes Kombëtare Shqiptare, inspiruesi kryesor e autoritar i intelektualëve arbëreshë të kohës. Vdiq në varfëri, për të mos thënë në skamje të tejskajshme, por gjithësesi i nderuar, i respektuar, autoritar, famoz, krenar e dinjitoz.

Njerëzit që ju ndodhën më pranë ditën që iu “shua qiriu i jetës”, shtangën të habitur kur në xhepat e këtij intelektuali të spikatur, në vend të të hollave u gjet vetëm një cironkë e tharë në tym. Një absurditet që mund të matet vetëm me vetvehten, sepse me personalitete si De Rada mund të nderohet e krenohet çdo komb, në mos për patriotizmin e kulluar që ai shpalosi, së paku për majat e larta që arriti si poet, si gjuhëtar, si pedagog e jurist.Ja jetëshkrimi i tij përmbledhtazi. Lindi më 1814 në Makia të Kalabrisë në Itali. Mësimet e para i mori në Kolegjin e Shën Mitër Koronës. Njëzetvjeçar shkon për studime në Napoli për jurisprudencë, ku dallohet për pjesëmarrjen aktive në lëvizjen politike e kulturore të kohës. Ishte 34 vjeç, një moshë krejt e re, kur botoi e drejtoi të parën gazetë shqiptare nën titullin “L’Albnese d’Italia” (Shqiptari i Italisë S. R). Ky akt i lartë flet sa për patriotizëm po aq edhe për dhunti intelektuale.

Më 1848, i zhgënjyer nga dështimi i revolucionit të atij viti, tek i cili, si shumë bashkëshokë, pati shpresuar shumë, në trishtim të plotë e të thellë, e gjykoi të formës së prerë të mbyllë Gazetën. Shkoi në fshatin e lindjes për të qëndruar deri në fillim të viteve 1860. Për dymbëdhjetë vjet rradhazi jetoi i shkëputur nga rrethet patriotike, gati i deziluzionuar, por jo i tërhequr nga veprimtaria intelektuale, tek e cila gradualisht gjeti motivim, shpresë e gjallëri. I entuziazmuar nga Lëvizja e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, në l861 merr gjallëri të veçantë jo vetëm në lëmin e politikës, por edhe të krijimtarisë letrare. Boton librin “Parimet e Estetikës”, një botim i rrallë për nga zhandri e sidomos për nga mënyra se si e trajton këtë problem jo dhe kaq të lehtë me të cilin nuk mund të integrohet kushdo. Pas tre vitesh botoi librin “LASHTËSIA E KOMBIT SHQIPTAR”. Më 1866 boton librin “Rapasodi e një poeme arbëreshe”. Por më së shumti i kushtohet përfshirjes në lëmin e politikës. Mban korenspodencë të rregullt me mjaft patriotë shqiptarë, me të cilët debaton për problemet që shqetësojnë kombin; hyn në lidhje të rregullta me personalitete kulturore evropiane, por dashamirës të Shqipërisë, bashkarisht me të cilët propogandon çështjen e drejtë shqiptare; merr pjesë aktive në rrethe të ndryshme kulturore e patriotike, duke shfrytëzuar kështu çdo hapësirë për të shpalosur historinë e lavdishme të popullit shqiptar. Është një periudhë e tejmbushur me veprimtari patriotike por edhe shkencore.

Bashkëkohësit pohojnë se De Rada harrohej pas punëve të shumta, duke sakrifikuar tepër nga jeta personale e nga kujdesi për shëndetin e tij. Në vitet 1883-1887 boton revistën e parë shqiptare “Fiamuri i Arbërit”, ashtu sikurse vijon lidhjet e rregullta me drejtuesit e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Njëherësh mbron si rrallë kush çështjen shqiptare duke evokuar jo vetëm të kaluarën e lavdishme të largët, por edhe qëndresën e gatishmërinë e popullit për të mbrojtur me çdo sakrificë trojet, nderin dhe lirinë e tij. Më l902 boton librin me titull “Testamenti politik", përmes të cilit shpreh optimizmin e tij për të ardhmen e Atdheut të të parëve të tij. Vdiq më 28 Shkurt l903, në vetmi dhe varfëri të dhimbëshme, kur ishte 89 vjeçar.

Fundjetën e hidhur, trishtimin për këtë fat të helmët të mësuesit të tij të madhërishëm dhe të respektuar, e përshkruan nxënësi i tij Luigj Gurakuqi, në takimin e parë që pati me De Radën në Kolegjin e Shën Adrianos të Shën Mitër Koronës më l889, trembëdhjetë vjet para se De Rada të ndërronte jetë. Gurakuqi, që njihte dhe vlerësonte madhështinë e poetit, të intelektualit, të atdhetarit dhe të pedagogut të spikatur, kur u takua me atë mbeti i zhgënjyer pas atij kontrasti të madh mes madhështisë dhe veprës deradiane, dhe jetesës së përvuajtur të tij. Prandaj edhe shkroi me dhimbje të thellë shpirtërore por edhe me revoltë krejt të bazuar dhe moralisht të qëndrueshme, përmes të tjerash: “...Realiteti i ashpër shumë larg nga ideja e lartë dhe madhështore që kisha krijuar për gjëndjen e poetit të pavdekshëm, m’i mpiu për një çast ndjenjat dhe më errësoi kujtesën: nuk arësyetoja më, më dukej sikur isha në ëndërr…. Duke e parë atë të varfër e plak, aq të dërrmuar e të këputur, por gjithnjë krenar e të fortë e plot besim e guxim në zemër; duke parë syrin e tij të trishtuar e të lodhur të ndriste në çast dhe të lëshonte rreze drite të fortë, dhe fytyrën e tij të hequr e të zbehtë të gjallërohej e të ndizej,…u largova i mallëngjyer e plot admirim duke mallkuar padrejtësinë e njerëzve dhe ashpërsinë e fatit që kënaqej të merrte nëpër këmbë të mëdhenjtë e të ndershmit dhe t’ua mbushte jetën me vuajtje e hidhërime…”, përfundon patrioti Luigj Gurakuqi.

De Rada - themeluesi i publicistikës shqiptare.

Krijimtaria e De Radës është e gjerë dhe e pasur. Gjithësesi ajo mund të kategorizohet në tre fusha të rëndësishme: publicistika, gjuhësia dhe krijimtaria letrare. Në publicistikë bëri emër me botimin e një gazete dhe të një reviste, të cilat janë të parat e llojit edhe brenda vendit tonë. Kështu De Rada mbetet themeluesi i shtypit shqiptar jo vetëm si nismëtar, por edhe si profesionist në këtë fushë. Gazeta “L’Albanese d’Italia” u botua në tridhjetë e shtatë numra, por me ndërprerje nga 23 shkurti deri në 3 qershor të vitit 1848 në Napoli. Është e para gazetë në historinë e shtypit shqiptar me përmbajtje politike, shoqërore e letrare. Jepte informacion për ngjarjet e ndryshme politike të kohës si në Itali ashtu edhe në vende të tjera të Evropës. De Rada gjeti rastin të botojë edhe disa pjesë nga poema e Anton Santorit “Vallja e garesë së madhe”, por edhe nga poema e tij “Këngët e Serafina Topisë”. Hera-herës shtron problemin për njohjen e të drejtave të arbëreshëve për gjuhë dhe shkollë shqipe. Është me interes fakti, që gazeta pjesërisht botohej edhe në gjuhën arbëreshe. Ishte një gazetë e organizuar, profesionale, pikërisht për këtë aresye u bë mjaft e lexueshme. Edhe pse gazetë, që i përket gjysmës së parë të shekullit XIX, u rreshtua krahas shtypit të kohës jo vetëm për problematikën që trajtonte, por edhe për nivelin e saj mjaft të mirë. Edhe me vonë ajo shërbeu si trase në të cilën do të ecnin simotrat e saj në të pastajmen.

Në fushën e publicistikës De Rada kontribuoi edhe me botimin e revistës “Fiamuri i Arbërit”, numri i parë i së cilës doli më 20 janar l883 për t’u mbyllur më l887. Ishte një reviste e përjavëshme me rubrika politike, shoqërore, kulturore, letrare, e botuar në gjuhën arbërishte dhe italishte. Autori gjeti mundësinë të pasqyrojë në të mendimin e personaliteteve arbëreshe, të cilët luajtën rol të rëndësishëm për ekspozimin e Shqipërisë në Evropë, si një vend me popullsi dhe tradita të lashta: me ndjenja të spikatura patriotike për mbrojtjen e çështjes së tij, sidomos për të ruajtur tërësinë territoriale. Revista shërbeu si tribunë për mjaft intelektualë dhe patriotë shqiptarë për të thënë sa me pathos patriotik aq edhe me argumente shkencore të vërtetën për Shqipërinë dhe shqiptarët. Në rubrikën kulturore rrahu mendimin për përhapjen e arsimit dhe të gjuhës shqipe në të dy brigjet e Adriatikut, duke luajtur njëherësh rolin e misionarit të unifikimit të gjuhës së përbashkët sa më letrare. Revista u botua në Koriliano Kalabro, ndërsa shtatori 1885 në Kozenca. Për nga mënyra e paraqitjes së problematikës, nga ana e problemeve që merrte përsipër të trajtonte, nga profesionalizmi, e të tjera, mbetet edhe në ditët tona modeli i një reviste bashkëkohore, problemore dhe grishëse.

Jo vetëm krijues letrar por edhe shkencëtar në gjuhësi.

Në fushën e gjuhësisë De Rada dha kontribut jo vetëm si mësues i gjuhës shqipe në kolegjin arbëresh të Shën Mitër Koronës për dhjetra vjet, por edhe përmes veprimtarisë së mirëfilltë si gjuhëtar. Në vitet l870-l884 boton punime shkencore mbi prejardhjen e shqiptarëve dhe të gjuhës shqipe, si dhe për strukturat gramatikore të gjuhës shqipe. Janë dy punime të cilat japin të dhëna shkencore për të folmet arbëreshe. Punimet e De Rades në këtë fushë kanë shërbyer si argumente të besueshme për studjuesit e mëvonshëm të gjuhës shqipe. Krejt natyrshëm ata duhet t’i jenë mirënjohës autorit, për shërbesën e kualifikuar që u ka bërë, duke u vënë në dispozicion punime të mirëfillta shkencore.

Me nismën e tij organizoi dhe drejtoi punimet e dy kongreseve gjuhësore të shqipes në harkun kohor 1895-1897, kur ai ishte i formuar dhe i pjekur plotësisht si gjuhëtar. Sentencat e De Radës për problemet gjuhësore mbeten edhe në ditët tona si pika referimi e studimi. Ai bëri përpjekje të lavdërueshme për të hartuar një alfabet të përbashkët të gjuhës shqipe, një domosdoshmëri e asaj kohe por edhe më vonë, problem i cili edhe në ditët tona nuk mund të konsiderohet i përfunduar.
Por De Rada shkëlqen sidomos në fushën e krijimtarisë letrare. Është më madhështori dhe më elokuenti midis dhjetra arbëreshëve, të cilët kanë botuar aq vepra letrare me vlerë për letërsinë shqipe. Filloi të krijojë që herët, dhe nuk rreshti së shkruari deri në ditët e fundit të jetës. Por u bë i njohur sidomos me veprat, të cilat i kanë rezistuar kohës dhe lexohen me dëshirë edhe sot. Më l861, kur ishte i pjekur si intelektual, botoi librin “Parimet e Estetikës”. Është një vëllim në të cilin shpalos mendimin e tij estetik për krijuesin. Është i rrallë dhe krejt origjinal në llojin e vet.

Parimet që trajton me aq profesionalizëm, qartësi dhe kompetencë shkencore, por edhe krejt kuptueshëm, shërbejnë si metodë studimi e krijimi jo vetëm për studentët e kësaj fushe, por edhe për të tjerët. Me këtë vëllim ai zë vend të nderuar midis estetëve evropianë. Në vitin 1864 boton librin “Lashtësia e Kombit Shqiptar”dhe pas dy vjetësh librin “Rapsodi të një poeme arbëreshe”, me të cilat më së shumti si historian, publicist e atdhetar, synon të propogandojë çështjen kombëtare shqiptare. Por gjithësesi janë të rrallë ata që e mbrojnë çështjen kombëtare shqiptare me kaq këmbëngulje, guxim e profesionalizëm.

Ishte vetëm 22 vjeç kur boton librin “Këngët e Milosaos”, një poemë lirike-epike me përmasa ndërballkanike. Kemi të bëjmë me një histori të thjeshtë dashurore të dy të rinjve, të cilët për shkak se vijnë nga klasa të ndryshme shoqërore, munden të bashkohen me shumë vështirësi. Poema përshkohet nga ideja se, mbi të gjitha qëndron detyra ndaj atdheut, dhe gatishmëria e shtetasve të tij për ta mbrojtur atë me çdo kusht e sakrificë, duhet të jetë gjithëkombëtare. Milosao, nën apelin e Kombit, shkoi në fushën e nderit, dhe i plagosur, pasi puthi Flamurin Kombëtar, u shkëput nga kjo jetë i kënaqur se kishte kryer detyrën kundrejt atdheut.Gjatë viteve 1838-1843 punon me këmbëngulje për të përfunduar poemën “Serafina Topia”.

Në qendër të poemës është subjekti i njohur i dashurisë së dy të rinjve, një dashuri fatkeqe sikurse e ndeshim në mjaft botime të kohës edhe në vende të tjera të Evropës. Këtë subjekt autori e përpunon edhe më vonë, dhe në vitin 1898 boton librin “Pasqyra e një jete njerëzore”, ku përveç linjës së dashurisë midis dy të rinjve fut e ngërthen edhe linjën e luftës kundër pushtuesit të huaj osman.Vepra më e rëndësishme e De Radës, padyshim që është poema e gjatë “Skënderbeu i pafan”. Për këtë autori punoi mjaft gjatë midis vitit 1837-1896, pra gati 16 vite rradhazi e sistematikisht.

Në këtë vepër madhore përfshin edhe mjaft nga këngët dhe poemat e botuara më parë, duke dhënë një tablo të plotë të jetës së popullit shqiptar gjatë “Shekullit të Lavdisë së Madhe”, pra të Shek. XV. Autori evokon të kaluarën e lavdishme, një linjë e njohur kjo në vazhdën e Rilindjes Kombëtare; por shpreh edhe dëshirën e kombit të tij për të jetuar në liri dhe i pavarur. Figura e Skënderbeut jepet e plotë, ai është një Burrë Shteti i mënçur e trim, cilësi që i krijuan mundësinë të bashkojë kombin në qëllime e veprime të përbashkëta, duke shpëtuar kombin për 28 vite nga pushtimi osman, si dhe Krishtërimin evropian nga mësymja osmane.Në përvjetorin e vdekjes është në nderin e kombit tonë që të përkujtojë Jeronim De Radën; themeluesin e letërsisë dhe të kulturës arbëreshe; publicistin dhe themeluesin e publicistikës shqiptare; folkloristin dhe filologun e apasionuar të shqipes; poetin e talentuar e me diapazon të gjerë; patriotin që diti të bashkojë dhe jo të përçajë; “Mësuesin e Popullit”; mikun e intelektualëve dhe patritëve të Rilindjes sonë Kombëtare; njeriun që u vlerësua dhe u çmua nga rrethet letrare e politike të Ballkanit e të Evropës; shqiptarin e vërtetë dhe të nderuar.

Por, pa dashur që ta mbyll këtë shkrim me nota pesimizmi, desha të nënvizoj edhe një paradoks të shoqërisë shqiptare të viteve të fundit, si shumë paradokse të tjera. Lakmia për fitime maksimale në kohë të shkurtër dhe me çdo mjet, rrënoi bustin e shqiptarit të nderuar De Rada, dhe në vend të tij është ngritur një pallat disakatësh, i cili duket se e ka shëmtuar atë lulishte, ku ata që e ndjejnë vehten shqiptarë të ndershëm gjenin tek busti i De Radës frymëzim atdhetar

Letërsia shqiptare e Rilindjes Kombëtare lindi dhe u zhvillua si pjesë e
pandarë e lëvizjes politiko-shoqërore e kulturore për çlirimin e vendit
nga zgjedha e huaj. Kjo lëvizje, që nis nga mesi i shekullit XIX dhe
arrin deri në vitin 1912, quhet Rilindje Kombëtare, prandaj edhe
letërsia e kësaj periudhe quhet letërsi e Rilindjes Kombëtare. Kjo është
kryesisht një letërsi patriotike me frymë demokratike e popullore. Tema
kryesore e saj ishte dashuria për atdheun dhe popullin, evokimi i së
kaluarës heroike dhe lufta për çlirimin kombëtar e shoqëror.

Kushtet
historike që përcaktuan zhvillimin e saj, ishin kryengritjet e
vazhdueshme kundër pushtuesve osmane, lufta për pavarësi dhe për
ruajtjen e tërësisë tokësore të vendit nga synimet grabitqare të
imperialisteve dhe të qarqeve shoviniste fqinje.
Letërsia e Rilindjes
pati një drejtim iluminist e në periudhën e fundit edhe vepra realiste,
por në thelbin e vet ajo ishte një letërsi romantike. Në veprat më të,
mira të saj u shprehen ideale të larta kombëtare, malli dhe dashuria e
zjarrtë për mëmëdheun, krenaria për të kaluarën e lavdishme të popullit
shqiptar dhe ëndërra për ta parë Shqipërinë e lirë, të pavarur e të
lulëzuar. Figura më e shquar e kësaj periudhe është padyshim, Naim Frashëri, autor
i poemës "Bagëti e Bujqësi„ i "Historisë së Skënderbeut„ dhe i shumë
poezive të tjera patriotike, lirike e filozofike. Figura të tjera të
shquara janë Jeromim De Rada, A.Z.Cajupi, Gavril Dara i Riu, Ndre Mjeda,
Asdreni etj.
Letërsia e Rilindjes shënon një etapë të re në
historinë e letërsisë shqiptare. Ajo shënon kalimin nga letërsia me
brendi fetare e karakter didaktik, në letersinë e re shqiptare, në
letërsinë e mirfilltë artistike, duke hedhur në të njëjtën kohë edhe
bazat e gjuhës sonë letrare kombëtare.

Jeronim De Rada (1814 - 1903)



Jeronim
De Rada lindi më 1814 në fshatin e vogël dhe piktoresk Maki të
Kozencës, jo larg nga Shënmitër Korona, qendër e kolegjit arbëresh
Shën-Adrianit. Në këtë kolegj De Rada i ri kreu studimet e para, që
patën rëndësi të veçantë për formimin e personalitetit të tij. Aty ai
studioi letërsinë antike dhe moderne, njohu idetë e Revolucionit
Francez, që ndikuan në formimin e personalitetit të tij. Më 1833 De Rada
mbaroi kolegjin dhe i ati e mbajti një vit në fshat, për të përmirësuar
shëndetin.

Pikërisht gjatë qëndrimit në vendlindje ndodhën dy
ngjarje, që do t'i jepnin hov krijimtarisë së tij letrare. Në shekullin
XIX ngulmimet arbëreshe, sidomos ato të arbëreshëve të Italisë kishin
ruajtur të paprekur ndjenjën e dashurisë për atdheun e të parëve,
gjuhën, zakonet e tradiat stërgjyshore, e shfaqën me një forcë të
veçantë vetëdijen e tyre shqipatre edhe në fushën e lëvizjes kulturore e
letrare. Letërsia e re që lindi tek arbëreshët përtej Adriatikut nga
dhjetëvjetëshi i tretë i atij shekulli, me gjithë tiparet e veçanta që
buronin nga kushtet në të cilat ndodheshin të mërguarit, ishte një degë e
letërsisë shqiptare të kohës, e lindur si shprehëse e idealit të
çlirimit të atdheut. Prandaj, në qendër të kësaj letërsie ishte ideja
patriotike, evokimi i traditav e të lavdishme të popullit tonë dhe, në
rradhë të parë, i kohës së Skënderbeut. Tipari themelor i jetës politike
të Italisë në gjysmën e parë të shekullit XIX në Itali eci përpara
proçesi i shuarjes së marrdhenieve feudale dhe i zhvillimit të
marrdhënieve të reja kapitaliste. Italinë, veçanërisht pjesën jugore të
saj e dallonte një prapambetje dhe varfëri e madhePikërisht në këto kushte i dhanë hov lëvizjes kombëtarepër çlirimin e
vendit. Në krye të lëvizjes së masave në vitet `20 u vu borgjezia
liberale dhe organizata e fshehtë e karbonarëve.

Lufta e tyre
arriti një rezultat të pjesshëm: kufizimi i absolutizmit përmes
kushtetutës. Në vitet `30 doli në skenë oragnizata "Italia e Re„, e
themeluar nga revolucionari Maxini, që rrithte nga shtresat e borgjezisë
së vogël. Ajo veproi përmes kompllotesh e kryengritjesh, të cilat
dështuan, sepse organizata nuk nuk mbështetej në masat e gjera të
popullit. Të njëjtin fat pësuan edhe aksionet revolucionare popullore në
vitet 1848-`49, kur levizja për çlirimin e Italisë u ngrit në një
shkallë të re dhe mori përpjestime shumë të gjera. Si rrjedhim, bashkimi
i Italisë u arrit vetëm në vitin 1867 dhe u konsolidua plotësisht me
1870. Frytet e fitores i korrën borgjezia e madhe dhe çifligarët
liberalë, të cilët nuk i plotësuan kërkesat e masave për ndryshime
shoqërore, madje as për republikë dhe e bashkuan Italinë nën dinastinë e
Savojës. Një rol të ndjeshëm në ngjarjet e kohës luajtën edhe
arbëreshët, që në lëvizjen për çlirimin e zhvillimin demokratik të
vendit shfaqën një heroizëm e shpirt sakrifice të rrallë.

Në
këto kushte, te bashkatdhetarët tanë përtej detit lindi një veprimtari
aktive politiko-kulturore e letrare, që u dendësua sidomos në gjysmën e
dytë të shekullit XIX. Kjo veprimtari mori hov nga kontaktet përherë e
më të dendura me lëvizjen kombëtare të Shqipërisë, me rrethet politike
të ngulimeve të ndryshme shqiptare dhe me personalitetet më të shquara
që ishin në krye të kësaj lëvizjeje. Letërsiaarbëreshe e shekullit XIX kishte si tipar të saj kryesor patriotizmin.
Duke qenë shprehje edhe e aspiratave demokratike dhe e pakënaqësisë ndaj
kushteve shoqërore, ajo, që në fillim i kushtoi vëmendje të veçantë
problematikës shoqërore.

Për frymën demokratike të letërsisë
arbëreshe dëshmon edhe interesi që u tregua për luftën çlirimtare të
popujve të tjerë. Kjo letërsi gjeti shprehjen e vet përmes drejtimit
letrar të romanticizmit, po u ushqye nga një filozofi që, me
racionalizmin e saj, dukej se binte në kundërshtim me "etjen për
pafundësi„ dhe "kultin e ndjenjës„, që e dallonte këtë drejtim nga
filozofia iluministe.

Figura më e ndritur e kësaj letërsie dhe një nga figurat më të mëdha të Rilindjes sonë është Jeronim De Rada.

Jeronim
De Rada lindi më 1814 në fshatin e vogël dhe piktoresk Maki të
Kozencës, jo larg nga Shënmitër Korona, qendër e kolegjit arbëresh
Shën-Adrianit.
Në këtë kolegj De Rada i ri kreu studimet e para, që
patën rëndësi të veçantë për formimin e personalitetit të tij. Aty ai
studioi letërsinë antike dhe moderne, njohu idetë e Revolucionit
Francez, që ndikuan në formimin e personalitetit të tij.

Më 1833 De Rada mbaroi kolegjin dhe i ati e mbajti një vit në fshat, për të përmirësuar shëndetin. Pikërishtgjatë qëndrimit në vendlindje ndodhën dy ngjarje, që do t'i jepnin hov
krijimtarisë së tij letrare. Djali u njoh me folklorin, që i zbuloi atij
shpirtin e popullit të vet. Po në këtë kohë ai njohu një vajzë të
varfër, të bijën e një bariu, që e afroi me njerëzit e thjeshtë dhe i
frymëzoi vjersha të ngrohta dhe të ndiera. Një botë më e gjerë u hap
para De Radës së ri më 1834, kur i ati e dërgoi të studionte për
drejtësi në Napoli, qendër e madhe kulturore-politike e Italisë së
Jugut. Aty i riu arbëresh u njoh me lëvizjen letraree politike të kohës,
shkroi dhe botoi krijimet e para letrare. Aty lindi vepra e tij e parë e
botuar "Këngët e Milosaos„, që shënonte agimin e një periudhe të re për
letërsinë kombëtare. Kjo vepër hodhi kushtrimin për çlirimin e atdheut
të stërgjyshërve:

"Erdhi dita e Arbërit„!

Vepra "Këngët e
Milosaos„ u botua më 1836. Poema, me vlerat e saj të spikatuar ideore
dhe artistike, e bëri të njohur poetin dhe ngjalli entuziazmin e
arbëreshëve. Që nga ajo kohë fillon për De Radën një rrugë e re: rruga e
përpjekjeve aktive për t'i dhënë dritë atdheut të të parëve. Po atë vit
ai u shtrëngua të ndërpriste studimet dhe të kthehej në fshat, për
shkak të kolerës që kishte rënë në Napoli. Pa shkuar asnjë vit poeti
mori pjesë në një komplot për të përmbysur regjimin absolutist të
Burbonëve. Komploti dështoi dhe poeti, për t'i shpëtuar burgosjes ose
dënimit me vdekje, u detyrua të jetonte gjashtë muaj si komit.Edhe më vonë, kur ai bënte praktikën si avokat në Napoli, policia e
gjurmonte si njeri të dyshimtë. Më në fund e arrestoi dhe e burgosi. Pas
lirimit nga burgu, De Rada mbeti pa punë dhe u shtrëngua të hynte si
mësues privat në një familje fisnike të Napolit.

Më 1840 ai botoi
poemën e vet të dytë, "Serafina Topia„ e cila më tepër sesa një poemë
dashurie, ishte një himn për bashkimin dhe vllazërimin e shqiptarëve.
Censura burbone, duke kuptuar idetë liridashëse të librit, nuk lejoi
qarkullimin e tij. Megjithatë, poeti vazhdoi rrugën e krijimtarisë, duke
plotësuar "Milosaon„ me këngë të tjera, duke botuar, për herë të dytë
poemën "Serafina Topia„ dhe tragjedinë "Numidët„(italisht). Në këtë
periudhë De Rada u bë i njohur edhe jashtë kufijve të Italisë.
Veprimtaria letrare nuk e largoi poetin nga politika. Baticat
revolucionare të vitit 1848 e gjetën De Radën duke mbrojtur aktivisht
pikëpamjet përparimtare përmes gazetës së tij "Arbëreshi i Italisë„.
Shpërthimi i reaksionit të egër e detyroi atë të mbyllte gazetën e të
tërhiqej në fshatin e lindjes "për të pritur kohë më të mira„.
Megjithatë, poeti, nëpërmjet punës së vet, nuk e reshti veprimtarinë
politike. Në këtë kohë ai iu kushtua më tepër çështjes kombëtare
shqiptare. Më 1849, pas përpjekjeve aktive të De Radës, në kolegjin e Shën-Adrianit u vendos mësimi i shqipes dhe poeti u bë mësues is saj.,
po pas tre vjetësh u pushua nga puna për idetë e tij përparimtare.

Më
1847 dhe më 1848 De Rada kishte nxjerrë në dritë Rrëfimet e Arbrit,
katër novela në vargje, ku ideja patriotike vinte duke u fuqizuar në
krahasim me krijimet e tij të para. Këto novela dalloheshin për një
romantizëm me karakter të stuhishëm, për thellësi lirizmi, por kishin
edhe ërrësi dhe copëzim. Më 1850 poeti u martua me arbëreshen Madalena
Melkji, me të cilën pati katër djem. Pas vitit 1860 ai filloi të boronte
një sërë veprash estetike, gjuhësore, politike, folklorike, që
mbështetnin aktivisht çështjen shqiptare, si "Parimet e
estetikës„(1861), "Lashtësia e kombit shqiptar„(1864), "Rapsodi të një
poeme arbëreshe„(1866) etj. Më 1878 poeti ngriti hapur zërin në mbrojtje
të Lidhjes Shqiptare të Prizerenit, duke protestuar me forcë kundër
cënimit të terësisë tokësore të Shqipërisë. Ai tashmë ishte lidhur
ngushtë me lëvizjen kombëtare dhe atdheun e të parëve dhe militonte në
dobi të kësaj çështjeje edhe nëpërmjet publiçistikës. Kështu, më
1883-`87 De Rada nxorri revistën e parë shqiptare "Flamuri i Arbrit„, që
u bë tribinë atdhetarizimi dhe mbrojtëse e interesave tona kombëtare
ndaj synimeve grabitqare të shovinistëve fqinjë dhe të imperializmit
austriak e italian, duke shtruar kërkesën për autonominë e Shqipërisë.
Vitet e fundit të jetës qenë të rënda e të mundimshme. Fatkeqësitë e
rënda familjare (vdekja e gruas dhe e djemve) nuk e mposhtën poetin,
përkundërazi ai u bë më i zjarrtë se kurrë në veprimtarinë e tij poetike
e krijuese. Në këtë kohë ai përfundoi poemën e gjatë "Skënderbeu i
pafat„, poemën "Gjon Huniadi„ variantine fundit të "Serafina Topisë„, me titull "Një pasqyrë e jetës
njerëzore„. De Rada organizoi edhe dy kongrese gjuhësore për çështjen e
shqipes (Koriljano Kalabro, 1895, Ungër, 1897), mori pjesë në Kongresin
XII të orientalistëve ne Romë, ku foli për gjuhën tonë dhe, me
përpjekjet e tij u cel një katedër e shqipes në Institutin e Gjuhëve
Orientale në Napoli.

Në këtë periudhë ai ishte përsëri mësues i
shqipes në Shën-Adrian. Vdiq me 1903, në moshën nëntëdhjetëvjeçare, në
një dhomë të shkretë, pa dritë, pa zjarr, pa bukë, duke lënë pas
pikëllimin e gjithanshëm të arbëreshëve.