Mitologjia shqiptare

MITOLOGJIA POPULLORE SHQIPTARE - GJURMË LASHTËSIE

Mitologjia popullore në kuptimin e saj më të përgjithshëm,është tërësia e miteve dhe gojdhënave popullore me zanafill nga koha e lashtë. Ajo është pasqyrë e elementëve kulturorë të periudhave të ndryshme të bashkësisë primitive. Në një kuptim më të veçantë mitologji quhet shkenca që merret me studimine miteve,si një degë e veçantë e më e ngushtë e etnografisë. Në mite,me anë të tregimeve fantastike,shpesh herë të shoqëruara edhe me rite e besime të lashta popullore,pasqyrohen pikëpamje të njerëzve të shoqërisë primitive për botën që i rrethon,përpjekjet e tyre për të shpjeguar dukuritë e pa kuptueshme të natyrës dhe të jetës shoqërore. Miti është një nga elementët e çdo feje. Por jo të gjitha mitet lidhen me fenë,mandej ka nga ato që i kundërvihen botkuptimit fetar. Në disa mitë pasqyrohen deshira dhe përpjekjet e njeriut për të sunduar natyrën,dija dhe besimi në forcat e njeriut. Shumë mite,natyrisht në mënyrë fantastike e foshnjore, merren me shpjegimin e prejardhjes së objekteve materiale e të dukurive të ndryshme që verehen në natyrë,në Gjithësi. Imagjinata popullore mitkrijuese ka shprehur si të mirëqena që në lashtësi dukuri,që shkenca i ka zbuluar vetëm në shek e XIX – XX. Mitet e lashta na flasin për fluturime të njerëzve,në hapësisrë,për një unazë magjike që të tregon se ç’bëhet në anën tjetër të botës,në largësi shumë të mëdha. Natyrisht këto mite kan lindur nga deshira që kishte njeriu për t’i plotësuar nevojat e tij me mjete sa më të lehta dhe me rrugë të shkurtëra. Shkenca,në fakt,me anë të radios dhe të aeroplanit,i vuri në jetë këto ëndërra të njerëzimit,të thuash vetëm nga fillimi i shek. XX. Në shumë raste pasqyrohen lufta dhe fitorja e së resë kundër të vjetrës. Miti ndryshon nga përralla,se në thelb të tij ka arsyetime me shkaqe dhe pasoja e, si rrjedhojë,merr natyrë më përgjithësuese; po kështu ndryshon edhe nga gojdhënat,e cila ka në thelb të saj një ngjarje reale të veçantë,por të veshur artistikisht, çka nuk ndodh te mitet. Mitologjia ka natyrë sinkretike,ajo është e shkrirë me dukuri nga më të ndryshmet të etnografise e të folklorit. Elementë të saj i ndeshim në doke e zakone,në rite e besime popullore,në fushat e dukuritë nga më të ndryshme të kuturës materiale dhe të asaj shoqërore e shpirtërore,në përralla e gojdhëna,në krijimtarinë poetike popullore,sidomos në ato legjendare,si në ciklin e kreshnikëve,në baladat,në artin popullorë të zbatuar e kështu me rradhë. Mitologjia popullore shqiptare është shumë e pasur dhe e larmishme. Ajo flet shumë për rrugën e zhvillimit etno-kulturor historik të popullit tonë në rrjedhë të shekujve. Rrënjët e miteve tona i gjejmë tek ilirët dhe në marrjet e dhënjet me popujt fqinjë të lashtësisë. Mitet tona më të shumta na kan ardhur nepërmjet krijimtarisë folklorike,por edhe të sinkretizuara me besime popullore,me rite,doke e zakone të lashta vendase.Nga autorët e vjetër grekë tregohet miti,sipas të cilit i pari mitik i ilirëve ka qenë gjarpëri. Prej këtij u zhvillua etnosi ilir. Ky gjarpër pati shumë bij e bija. Prej tyre rrjedhin fiset ilire. Gjurmët e këtij miti,natyrisht të gërshetuara dhe me kulte të natyrës totemike,kan ardhur deri në kohë të re. Kultin e gjarpërit si hyjni mbrojtëse e shtëpisë e e familjes do ta gjesh pothuaj se kudo në vatrat familjare në trojet arbënore. Në dyert e shtëpive,në gurët e vatrës,në kërrabat e barinjve do të vëresh gjarpërin të gdhendur, me funksione të qenjes së mbinatyrshme mbrojtëse. Prapa kësaj figure fshihet i pari mitik i stërlashtë. Mitet e popullit tonë lidhen shumë me ato të botës mesdhetare,si p.sh. me kultin e tokës e të Nënës së Madhe,me kulte të ndryshme bujqësore etj. Por mitet tona kan edhe disa tipare të veçanta. Në një mit popullor të mbledhur në Labëri tregohet se Dielli e Hëna kan qenë vëllezër.Në zënje e sipër,Dielli i ra me një grusht Hënës e i qorroi njërin sy. Kështu mbeti hëna me dritë krejt të zbehtë. Gjurmët e këtij miti i gjejm edhe në vise tjera të Shqiptare. Një numër mitesh tona vijnë nga degëzimet e miteve të stërlashta indoeuropiane. Kështu p.sh. disa tipare të Mujit dhe Halilit të cikëlit të kreshnikëve,sipas të dhënave të dijes shqiptare në thelbin e tyre janë një llojë i veçantë i tipit të mitit grek të vëllezërve Dioskurë. Por nuk kemi të bëjmë me huajtje drejtpërsëdrjti; studiuesit kanë vënë në dukje se është fjala për një degëzim më të lashtë indoevropian, dukuri që shfaqet edhe në popuj të tjerë të kësaj familjeje. Mjaft mite janë të lidhura me natyrën shqiptare,me bujqësinë,me blegtorinë,me mjeshtritë e ndryshme. Një mit thotë se sorkallja dikur ka qenë njeri. Është e mençur si njeriu,i falet diellit tamam si njeriu,derdh lot si njeriu. Në besimet popullore ekzistonte mendësia që ndalonte vrasjen e saj nga gjahtarët. Është me interes të vihet në dukje që këtë banor të pyjeve,kaq të bukur, e kaq të dashur e kaq të respëktuar nga shqiptarët, e kemi edhe atribut të zanës iliro-shqiptare. Në disa tregime popullore mitike flitet për bariun e shenjtë që shetit pyjeve,që mbron bagëtitë,po mbron edhe ujqit e pyllit,të cilëve u takon edhe racionin e ushqimit. Këto mite kan të bëjnë me traditat blegtorale të popullit tonë. Padyshim,me tradita të lashta bujqësore të popullit tonë kan të bëjnë mite të tilla: njëri vodhi kashtën e kumbarës dhe e fshehu. Kashtën e mori era dhe e ngriti në qiell. Këtëj e ka zanafilën“Kashta e Kumbarës” që në astronomi quhet Rruga e Qumështit. Një tjetër tregim mitik: njëri po punonte tokën me qe. Nga një mëkat që kisht bërë,iu gremis parmenda me gjithë qe. Këta u ngitën në qiell. Prej këtëj,thuhej në popull e ka zanafillën grupi yjor me emrin Parmenda. Kultet e lashta bujqësore në popullin tonë,me subjektet mitike të tyre,na shfaqen dendur me rite e besime të motmotit si brezni,festat e ekujnoksit të pranverës,të solsticit të verës,në festa e rite të mbjelljes së prodhimeve bujqësore. Si popull me tradita ngultësie të hershme,kemi ruajtur plot kulte e tregime mitike,për vatrën,për derën e shtëpisë,për shtëpinë. Këto mite na jepën më së miri nepërmjet figurës mitologjike të nënës së vatrës (vitoria),të hijeve e shprtërave që rrin në vatër. Nëna e vatrës, sipas mendësisë popullore,pasi njerëzit kan rënë për të fjetur,vjen në vatër e punon lesh; është një plakë me flokë të thinjur... Në pasurinë mitologjike popullorë bëjnë pjesë edhe tregimet për figurat,si ora,zana,dragoi,kuqedra,flokça,shtriga etj. Zana është qenje e miteve dhe e besimeve popullore,figurë e folklorit. Në zanafill është hyjni e natyrës,e bimësisë dhe e maleve,e ujrave, e kafshëve të egra, e gjuetisë. Dëshmohet që tëk ilirët dhe u trashegua deri në ditët tona. Përfytyrohej me pamjen e gruas së bukur me veshje nusërie të krahinës që tregon për të. Ajo njihet si trimëreshë, si luftëtare: “trim si zana”.Zana ndihmon trimat,vëllanë në luftë.Atributet e saj kan qenë: dhia e egër,dreri,dosa,zogu etj. Zana është njohur edhe me emrat shtojzovalle,të lumet e malit,të mirat e malit etj. Kulti i zanës, më shumë është i njohur në viset e Veriut të Shqipërisë; në Jug e tek arbëreshët e Italisë e të Greqisë njihet me të njejtat tipare,por kjo paraqitet më e zbehtë. Sipas përfytyrimesh popullore zanat banonin në shpella mes pyjesh të dendura; pushonin në mrize,në maja malesh,në shkëmbej e pranë gurrave,ku laheshin e flladiteshin. Ndeshej një zanë e vetme ose tri bashkë. Të mirën njeriut ja shpërblenin; për dëmin e shkaktuar e dënonin,duke e bërë të marrë ose sherbyes të tyre,por duke e bërë edhe gur e dru. Për këte dëshmon edhe ky tregim: Muji natën ndesh në dy djepa fëmijësh që po qanin.I pajton dhe i ven në gjumë; kishin qenë foshnjat e zanave. Për këtë sherbim që u bëri zanave ato i kërkuan se ç’deshironte prej tyre. Muji kërkon forcë. Atëherë zanat i japin qumësht nga gjinjtë e tyre e Muji bëhet i fortë sa të ngrejë gurin 1000 okësh. Zanat pranë banesës së tyre duan qetësi, përndryshe të zanojnë. Ora përfytyrohej si qenje e padukshme,mbrojtëse që sjell mbarësi. Sipas besimeve popullore ka orën e vet çdo njeri,çdo grup etnografik i vogël. Ajo njihet dhe është ruajtur më gjatë në Veriun shqiptar. Ndonse qenje e mbinatyrshme,vdes bashkë me atë që ka në mbrojtje. Në raste të veçanta,ora shëndrrohet në një gjarpër,që i del në mbrojtje shtëpisë së njeriut,të cilit i rri gjithnjë afër. Thuhej se kur njeriu bente ndonjë veprim të keq,që e poshtëronte,i nxihej ora. Ora e fisit a e rrethines etnografike qëndronte në majen ma të lartë të teritorit dhe vrojtonte si roje: Ora e Shalës rrinte në majen e Rrëshellit,ajo e Nikajve në majen e Kakisë. Duke u përdor si figura poetike të folklorit,ora ka marr disa tipare që nuk ikishte në zanafill: paraqitet si vajzë,si grua,në disa raste e pavarur nga njerëzit e që “u bën keq” atyre, e afërt me zanat. Dragoi përfytyrohej si qenje e mbinatyrshme me forcë të pazakontë,mashkull që mbron një bashkësi shoqërore të caktuar e bujqësinë. Paraqitej zakonisht si njeri,po edhe si ka,dash,zog ,ferrës,këndes. Sipas përfytyrimit popullor mund të ishte një njeri krejt izakonshëm ose një njeri i përmendur. Dragonjtë luftojnë e vdesin shpeshherë në përleshje me kuçedrat. Ata lindin me këmishë në trup dhe me fletë prapa sqetullave. Bëmat e tyre kryesore ishin të lironin ujrat që i kishte zënë kuçedra,e të ndalonin furtunat shkatërruese. Kur ndeshet dragoi me kuçedrën gjuan me rrufe. Dragonjët luftonin edhe të vetmuar,por më shumë së bashku,sidomos në kohë furtunash të mëdha. Mjetet e tyre të luftës ishin topuzët,shtizat (heshtat),shigjetat,gurët me birë,,shpatat,po sidomos parmenda e zgjedha e parmendës. Me kuçedrat luftojnë edhe duke fluturuar nga një mal në një tjetër e duke shkulur drurë të mëdhenj e shkëmbinj të malit. Fëmija kërthi (dragua) lufton me djepin e tij. Vetëm kau nuk shkëputet asnjëherë nga toka,ai gërmon tokën me këmbë dhe me brirë. Kuçedra misheron forcën e verbër shkatërruese në natyrë e në jetën shoqërore. Sipas tipareve të saj, njihet edhe me emra të tjerë si: fërtonë,rrëmore,lamia etj. Përfytyrohej si një gjarpër shumë i madh me 3,7,9 ose 12 koka,që mund të vjellin zjarr dhe që zakonisht nuk e sheh njeri. Zë vand pranë ujërave e burimeve,ndalon ujin dhe i bën njerëzit të vuajn. Kuçedra mundë të dal edhe në trajtën e gruas së zakonshme më rradhe dhe si ngjalë,brtkosë,breshkë e hardhucë. Thuhet se ajo e kishte kokën në maje të maleve e bishtin thellë në lum e det. Kuçedrat luftojnë me dragonjtw,armiqtë e përjetshëm të tyre; ato janë shkaktare të breshërit e të stuhive. Për të lëshuar ujin, ajo kërkon t’i bëhen kurban vajza,një jehonë kjo e zakonit të lashtë,kur forcave të verbëra shkatërruese u bëheshin kurbane. Kur takohen dragonjtë me kuçedrat,pëlcet rrufeja që është një nga mjetet e goditjes që përdor dragoi kundër tyre. Ato i mbytin dragonjtë duke i spërkatur me qumështin e me “ujin” e tyre. Kuçedra pushon së qeni e tillë po ta godas dragoi me parmendë e me zgjedhë. Për të ngordhur i duhen prerë të gjitha kokat,ndryshe dalin përsëri e kuçedra bëhet më e rrezikshme. Kemi dhe mite të marra nga popujt fqinjë,me të cilët kemi patur marrje e dhënje kulturore. Te ne ndeshen gjurmë të miti grek të Odiseut,të Ciklopit etj. Mitologjia popullore shqiptare është dëshmitare e rrugës historike nepër të cilën është zhvilluar populli ynë gjatë shekujve; është pasqyrë e pasurisë kulturore të lashtë të popullit tonë dhe të tipareve të veçanta etnike të tij. Në qoftë se në shek. XIX dhe fillim të shek. XX mitologjia ishte ende e gjallë dhe vepruese në popullin tonë,sot është shumë e zbehtë dhe ndeshet dhe ndeshet vetëm si shtresë e sinkretizuar e krijimeve folklorike të herëshme,në gojdhënat popullore,në përrallat dhe në artet e zbatuara.
Burimi: Mark Tirta. “Shkenca e jeta”,Nr.5,1987

M