FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Faqja 1 e 1 • Share •
FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Shkaktarėt e vuajtjeve nė shekullin XX
Shekulli i njėzetė, tė cilin sapo e kemi lėnė pas, ishte shekull luftrash e konfliktesh, qė ēuan nė katastrofa, dhimbje, masakra, varfėri e shkatėrrime tė pallogaritshme. Miliona njerėz u vranė, u masakruan, u braktisėn e u lanė nė kthetrat e urisė e tė vdekjes, nė mėshirė tė fatit, pa shtėpi a njė vend ku tė fusnin kokėn, pa mbrojtje apo mbėshtetje. Tė gjitha kėto: nė emėr tė disa ideologjive tė gabuara. Pothuajse tė gjitha vuajtjet dhe katastrofat mbajnė vulėn e tiranėve dhe diktatorėve: Stalin, Lenin, Trock, Mao Ce Dun, Pol Pot, Hitler, Musolin, Franko Disa prej kėtyre diktatorėve i bashkonte njė ideologji, ndėrsa disa tė tjerė ishin armiq pėr vdekje. Pėr arsyen e thjeshtė se ideologjitė e tyre binin nė kundėrshtim me njėra-tjetrėn, ata e zhytėn shoqėrinė njerėzore nė konflikte, nxitėn vėllavratjen, i futėn njerėzit nė luftė me njėri-tjetrin, i bėnė tė hedhin bomba, tė djegin shtėpi, tė dalin nė demonstrata tė pakontrolluara, tė rrihnin pa mėshirė tė rinjtė, tė vjetrit, gratė, burrat e fėmijėt, tė pushkatonin tė pafajshmit Ishin aq mizorė sa ia vinin armėn nė kokė dikujt dhe, duke e parė nė sy, e vrisnin e mė pas ia shkelnin trupin me kėmbė, vetėm e vetėm se ai pėrkrahte njė ide tjetėr.
Kjo ėshtė njė pėrmbledhje e shkurtėr e tmerreve tė shekullit XX qė sapo e kemi lėnė pas: njerėz qė mbėshtetnin ide tė papajtueshme e qė e mbytėn njerėzimin nė dhembje e gjak pėr tė mbėshtetur kėto ideologji. Fashizmi dhe komunizmi zėnė vendin e parė nė listėn e ideologjive qė i bėnė njerėzit tė vuajnė ato ditė tė zeza. Kėto ideologji konsiderohen armike tė pėrbetuara tė njėra-tjetrės, por e vėrteta ėshtė se ato ushqeheshin nga njė burim i vetėm. Falė tij, ato ishin nė gjendje tė bėnin pėr vete njė pjesė tė madhe tė shoqėrive ku u shfaqėn. Ky burim s'e ka tėrhequr kurrė vėmendjen e opininit publik, por ka qėndruar gjithmonė nė prapaskenė dhe u ka treguar pėrherė njerėzve fytyrėn e tij, nė dukje, tė pafajshme. Ky burim ėshtė filozofia materialiste dhe "pėrshtatja nė natyrė e saj", e cila njihet me emrin DARVINIZEM.
Darvinizmi u shfaq nė shekullin XIX si pėrforcim i njė miti, qė i kishte rrėnjėt nga samerianėt dhe grekėt e lashtė, prej biologut amator Ēarls Darvin. Qė prej asaj kohe, Darvinizmi ka pėrbėrė idenė themelore tė gjitha ideologjive qė i kanė shkaktuar kaq shumė fatkeqėsi njerėzimit. Nėn njė maskė tė ashtuquajtur shkencore, ai bėri tė mundur qė kėto ideologji dhe masat praktike tė marra nga mbėshtetėsit e tyre tė fitojnė njė ligjshmėri tė rreme. Me anė tė kėsaj ligjshmėrie tė rreme, teoria e evolucionit shumė shpejt u nda nga shkencat e biologjisė apo paleontologjisė dhe filloi tė futej nė fusha tė tjera, si historia, politika, jeta shoqėrore etj. Meqė disa prej pretendimeve tė Darvinizmit mbėshtesnin njė sėrė rrymash, qė filluan tė formohen nė shekullin XIX, ai fitoi mbėshtetjen e gjerė tė ndjekėsve tė kėtyre rrymave. Nė mėnyrė tė veēantė, njerėzit filluan tė formonin idenė se ekziston "njė luftė pėr mbijetesė" mes qenieve tė gjalla nė natyrė dhe, si rrjedhim, ideja se "i forti mbijeton dhe tė tjerėt humbin e shkojnė drejt zhdukjes" filloi tė pėrdorej edhe pėr mendimin dhe sjelljen njerėzore. Kur pretendimi i Darvinizmit, se natyra ėshtė njė vend pėrleshjesh e konfliktesh, nisi tė vlejė edhe pėr qeniet njerėzore, trilli i Hitlerit pėr tė krijuar njė racė superiore, pretendimi i Marksit se "historia e njerėzimit ėshtė historia e luftės sė klasave", ideja kapitaliste qė "i forti bėhet mė i fortė nė kurriz tė mė tė dobtit", kolonizimi i vendeve tė botės sė tretė nga vendet imperialiste dhe trajtimi i tyre nė mėnyrė ēnjerėzore, bashkė me faktin qė njerėzit me ngjyrė ende pėrballen me sulme e diskriminime racore, qė tė gjitha kėto gjetėn njėfarė justifikimi.
Pavarėsisht se edhe vetė ėshtė evolucionist, Robert Rait (Robert Wright), autor i librit "The Moral Animal", i pėrmbledh katastrofat qė i ka sjellė historisė sė njerėzimit teoria e evolucionit nė kėtė mėnyrė:
Teoria evolucioniste, nė fund tė fundit, ka njė histori tė gjatė e mjaft tė ndyrė nė zbatimin praktik tė saj nė ēėshtjet njerėzore. Pasi u pėrzie me filozofinė politike nė mbarim tė shekullit XIX, pėr tė formuar ideologjinė e njohur si "Darvinizmi Social", ajo u shndėrrua nė lodėr nė duart e racistėve, fashistėve dhe kapitalistėve mė tė pashpirt.1
Siē do tė shikojmė nė kėtė libėr, Darvinizmi nuk ėshtė thjesht njė teori qė tenton tė shpjegojė prejardhjen e jetės e qė nuk del jashtė fushės sė njohurive shkencore. Darvinizmi ėshtė njė dogmė qė mbrohet ende me kryeneēėsi nga mbėshtetės tė ideologjive tė caktuara, megjithėse ėshtė krejt e pavlefshme nga pikėpamja shkencore. Nė ditėt tona, shumė shkencėtarė, politikanė dhe ideologė, pavarėsisht nėse janė apo jo tė vetėdijshėm pėr fytyrėn e vėrtetė e tė ligė tė Darvinizmit, i ofrojnė mbėshtetjen e tyre kėsaj dogme. Nėse njerėzimi do tė kuptojė mungesėn e bazės shkencore tė kėsaj teorie, qė shėrben si burim frymėzimi pėr diktatorė mizorė dhe rryma mendimi tė pamėshirshme dhe egocentrike, kjo do shėnojė fundin e kėtyre ideologjive tė dėmshme. Tė ligėt nuk do tė jenė nė gjendje tė vetėmbrohen duke thėnė: "Ky ėshtė ligj i natyrės". Ata nuk do tė kenė mė mbėshtetje tė ashtuquajtur shkencore pėr botėkuptimin e tyre egoist. Kur tė pėrmbyset ideja e Darvinizmit, rrėnja e ideologjive tė dėmshme, vetėm njė e vėrtetė do tė mbetet: Tė gjitha qeniet njerėzore dhe vetė universi janė krijuar prej Zotit. Njerėzit qė do tė kuptojnė kėtė, do tė kuptojnė, gjithashtu, se e vetmja e vėrtetė gjendet nė librin e shenjtė qė Ai na ka zbritur neve. Kur shumica e njerėzve ta kuptojnė kėtė tė vėrtetė, vendin e dhimbjes, shqetėsimeve, padrejtėsive dhe varfėrisė nė botė do ta zėrė, ndershmėria, mirėqenia, shėndeti dhe begatia. Pėr tė arritur kėtė, ēdo ide e gabuar dhe e dėmshme pėr njerėzimin duhet tė mposhtet e tė lihet tė kalbet nga ideja e shenjtė qė do tė sjellė mirėsi pėr njerėzit.
Qėllimi i kėtij libri ėshtė t'u tregohet atyre qė e mbrojnė Darvinizmin pa e njohur anėn e tij tė errėt, se ēfarė janė duke mbėshtetur nė tė vėrtetė dhe, nė tė njėjtėn kohė, t'u sqarohet se ēfarė pėrgjegjėsie mbajnė, nėqoftėse pretendojnė se nuk e shohin realitetin e vėrtetė tė tij. Njė tjetėr qėllim ėshtė qė tė paralajmėrohen edhe ata qė nuk e besojnė Darvinizmin, por nuk e konsiderojnė si njė rrezik qė i kanoset njerėzimit.
Shekulli i njėzetė, tė cilin sapo e kemi lėnė pas, ishte shekull luftrash e konfliktesh, qė ēuan nė katastrofa, dhimbje, masakra, varfėri e shkatėrrime tė pallogaritshme. Miliona njerėz u vranė, u masakruan, u braktisėn e u lanė nė kthetrat e urisė e tė vdekjes, nė mėshirė tė fatit, pa shtėpi a njė vend ku tė fusnin kokėn, pa mbrojtje apo mbėshtetje. Tė gjitha kėto: nė emėr tė disa ideologjive tė gabuara. Pothuajse tė gjitha vuajtjet dhe katastrofat mbajnė vulėn e tiranėve dhe diktatorėve: Stalin, Lenin, Trock, Mao Ce Dun, Pol Pot, Hitler, Musolin, Franko Disa prej kėtyre diktatorėve i bashkonte njė ideologji, ndėrsa disa tė tjerė ishin armiq pėr vdekje. Pėr arsyen e thjeshtė se ideologjitė e tyre binin nė kundėrshtim me njėra-tjetrėn, ata e zhytėn shoqėrinė njerėzore nė konflikte, nxitėn vėllavratjen, i futėn njerėzit nė luftė me njėri-tjetrin, i bėnė tė hedhin bomba, tė djegin shtėpi, tė dalin nė demonstrata tė pakontrolluara, tė rrihnin pa mėshirė tė rinjtė, tė vjetrit, gratė, burrat e fėmijėt, tė pushkatonin tė pafajshmit Ishin aq mizorė sa ia vinin armėn nė kokė dikujt dhe, duke e parė nė sy, e vrisnin e mė pas ia shkelnin trupin me kėmbė, vetėm e vetėm se ai pėrkrahte njė ide tjetėr.
Kjo ėshtė njė pėrmbledhje e shkurtėr e tmerreve tė shekullit XX qė sapo e kemi lėnė pas: njerėz qė mbėshtetnin ide tė papajtueshme e qė e mbytėn njerėzimin nė dhembje e gjak pėr tė mbėshtetur kėto ideologji. Fashizmi dhe komunizmi zėnė vendin e parė nė listėn e ideologjive qė i bėnė njerėzit tė vuajnė ato ditė tė zeza. Kėto ideologji konsiderohen armike tė pėrbetuara tė njėra-tjetrės, por e vėrteta ėshtė se ato ushqeheshin nga njė burim i vetėm. Falė tij, ato ishin nė gjendje tė bėnin pėr vete njė pjesė tė madhe tė shoqėrive ku u shfaqėn. Ky burim s'e ka tėrhequr kurrė vėmendjen e opininit publik, por ka qėndruar gjithmonė nė prapaskenė dhe u ka treguar pėrherė njerėzve fytyrėn e tij, nė dukje, tė pafajshme. Ky burim ėshtė filozofia materialiste dhe "pėrshtatja nė natyrė e saj", e cila njihet me emrin DARVINIZEM.
Darvinizmi u shfaq nė shekullin XIX si pėrforcim i njė miti, qė i kishte rrėnjėt nga samerianėt dhe grekėt e lashtė, prej biologut amator Ēarls Darvin. Qė prej asaj kohe, Darvinizmi ka pėrbėrė idenė themelore tė gjitha ideologjive qė i kanė shkaktuar kaq shumė fatkeqėsi njerėzimit. Nėn njė maskė tė ashtuquajtur shkencore, ai bėri tė mundur qė kėto ideologji dhe masat praktike tė marra nga mbėshtetėsit e tyre tė fitojnė njė ligjshmėri tė rreme. Me anė tė kėsaj ligjshmėrie tė rreme, teoria e evolucionit shumė shpejt u nda nga shkencat e biologjisė apo paleontologjisė dhe filloi tė futej nė fusha tė tjera, si historia, politika, jeta shoqėrore etj. Meqė disa prej pretendimeve tė Darvinizmit mbėshtesnin njė sėrė rrymash, qė filluan tė formohen nė shekullin XIX, ai fitoi mbėshtetjen e gjerė tė ndjekėsve tė kėtyre rrymave. Nė mėnyrė tė veēantė, njerėzit filluan tė formonin idenė se ekziston "njė luftė pėr mbijetesė" mes qenieve tė gjalla nė natyrė dhe, si rrjedhim, ideja se "i forti mbijeton dhe tė tjerėt humbin e shkojnė drejt zhdukjes" filloi tė pėrdorej edhe pėr mendimin dhe sjelljen njerėzore. Kur pretendimi i Darvinizmit, se natyra ėshtė njė vend pėrleshjesh e konfliktesh, nisi tė vlejė edhe pėr qeniet njerėzore, trilli i Hitlerit pėr tė krijuar njė racė superiore, pretendimi i Marksit se "historia e njerėzimit ėshtė historia e luftės sė klasave", ideja kapitaliste qė "i forti bėhet mė i fortė nė kurriz tė mė tė dobtit", kolonizimi i vendeve tė botės sė tretė nga vendet imperialiste dhe trajtimi i tyre nė mėnyrė ēnjerėzore, bashkė me faktin qė njerėzit me ngjyrė ende pėrballen me sulme e diskriminime racore, qė tė gjitha kėto gjetėn njėfarė justifikimi.
Pavarėsisht se edhe vetė ėshtė evolucionist, Robert Rait (Robert Wright), autor i librit "The Moral Animal", i pėrmbledh katastrofat qė i ka sjellė historisė sė njerėzimit teoria e evolucionit nė kėtė mėnyrė:
Teoria evolucioniste, nė fund tė fundit, ka njė histori tė gjatė e mjaft tė ndyrė nė zbatimin praktik tė saj nė ēėshtjet njerėzore. Pasi u pėrzie me filozofinė politike nė mbarim tė shekullit XIX, pėr tė formuar ideologjinė e njohur si "Darvinizmi Social", ajo u shndėrrua nė lodėr nė duart e racistėve, fashistėve dhe kapitalistėve mė tė pashpirt.1
Siē do tė shikojmė nė kėtė libėr, Darvinizmi nuk ėshtė thjesht njė teori qė tenton tė shpjegojė prejardhjen e jetės e qė nuk del jashtė fushės sė njohurive shkencore. Darvinizmi ėshtė njė dogmė qė mbrohet ende me kryeneēėsi nga mbėshtetės tė ideologjive tė caktuara, megjithėse ėshtė krejt e pavlefshme nga pikėpamja shkencore. Nė ditėt tona, shumė shkencėtarė, politikanė dhe ideologė, pavarėsisht nėse janė apo jo tė vetėdijshėm pėr fytyrėn e vėrtetė e tė ligė tė Darvinizmit, i ofrojnė mbėshtetjen e tyre kėsaj dogme. Nėse njerėzimi do tė kuptojė mungesėn e bazės shkencore tė kėsaj teorie, qė shėrben si burim frymėzimi pėr diktatorė mizorė dhe rryma mendimi tė pamėshirshme dhe egocentrike, kjo do shėnojė fundin e kėtyre ideologjive tė dėmshme. Tė ligėt nuk do tė jenė nė gjendje tė vetėmbrohen duke thėnė: "Ky ėshtė ligj i natyrės". Ata nuk do tė kenė mė mbėshtetje tė ashtuquajtur shkencore pėr botėkuptimin e tyre egoist. Kur tė pėrmbyset ideja e Darvinizmit, rrėnja e ideologjive tė dėmshme, vetėm njė e vėrtetė do tė mbetet: Tė gjitha qeniet njerėzore dhe vetė universi janė krijuar prej Zotit. Njerėzit qė do tė kuptojnė kėtė, do tė kuptojnė, gjithashtu, se e vetmja e vėrtetė gjendet nė librin e shenjtė qė Ai na ka zbritur neve. Kur shumica e njerėzve ta kuptojnė kėtė tė vėrtetė, vendin e dhimbjes, shqetėsimeve, padrejtėsive dhe varfėrisė nė botė do ta zėrė, ndershmėria, mirėqenia, shėndeti dhe begatia. Pėr tė arritur kėtė, ēdo ide e gabuar dhe e dėmshme pėr njerėzimin duhet tė mposhtet e tė lihet tė kalbet nga ideja e shenjtė qė do tė sjellė mirėsi pėr njerėzit.
Qėllimi i kėtij libri ėshtė t'u tregohet atyre qė e mbrojnė Darvinizmin pa e njohur anėn e tij tė errėt, se ēfarė janė duke mbėshtetur nė tė vėrtetė dhe, nė tė njėjtėn kohė, t'u sqarohet se ēfarė pėrgjegjėsie mbajnė, nėqoftėse pretendojnė se nuk e shohin realitetin e vėrtetė tė tij. Njė tjetėr qėllim ėshtė qė tė paralajmėrohen edhe ata qė nuk e besojnė Darvinizmin, por nuk e konsiderojnė si njė rrezik qė i kanoset njerėzimit.
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Njė histori e shkurtėr e Darvinizmit
Para se t'u kthehemi vuajtjeve dhe fatkeqėsive qė i ka sjellė botės Darvinizmi, po i hedhim njė vėshtrim tė shpejtė historisė sė tij. Shumė njerėz besojnė se teoria e evolucionit, e paraqitur pėr herė tė parė nga Ēarls Darvini, ėshtė teori e mbėshtetur nė prova tė forta shkencore, vėzhgime e eksperimente. Por, meqė themeluesi i vėrtetė i teorisė sė evolucionit nuk ėshtė Darvini, burimi i teorisė nuk pėrbėn provė shkencore. Dikur nė Mesopotami, kur sundonin fetė pagane, bestytnitė dhe mitet rreth zanafillės sė jetės dhe universit ishin tė shumta: njėra prej tyre ishte besimi "evolucion". Sipas eposit Enuma-Elish, qė i pėrket periudhės sė samerianėve, kishte ndodhur njė pėrmbytje e furishme dhe nga kjo lindėn, papritur, perėnditė e quajtura Lahmu dhe Lahamu. Sipas bestytnive, kėto perėndi nė fillim krijuan vetveten e mė vonė, pasi u bėnė universale, krijuan substanca dhe krijesa tė tjera tė gjalla. Me fjalė tė tjera, sipas mitit samerian, jeta evoluoi dhe u zhvillua nga kaosi ujor i pajetė.
Siē shihet, ky besim tregon njė pėrputhje tė madhe me pretendimin e teorisė sė evolucionit se "gjallesat u krijuan dhe evoluan nga jo-gjallesat". Nga kjo kuptojmė se ideja e evolucionit nuk e ka origjinėn nga Darvini, por nga paganėt samerianė. Mė vonė, miti i evolucionit, gjeti mė shumė hapėsirė pėr t'u shtrirė nė njė qytetėrim tjetėr pagan, Greqinė e Lashtė. Filozofėt e lashtė materialistė grekė e konsideronin materien si tė vetmen gjė qė ekzistonte. Ata iu kthyen mitit tė evolucionit, trashėgim i samerianėve, pėr tė shpjeguar se si lindėn gjallesat. Nė kėtė mėnyrė, filozofia materialiste dhe miti i evolucionit u bashkuan nė Greqinė e Lashtė. Qė andej kėto iu pėrcollėn kulturės sė Romė Kėto dy koncepte, qė e kanė prejardhjen nga kulturat pagane, u shfaqėn nė botėn moderne nė shekullin XIX. Disa mendimtarėve evropianė qė studionin burimet greke tė lashta u hyri nė qejf materializmi. Ajo ēka i bashkonte kėta mendimtarė ishte se ata ishin kundėrshtarė tė fesė.
Nė kėto rrethana, i pari qė trajtoi teorinė e evolucionit nė mėnyrė tė detajuar ishte biologu francez Lamark. Nė teorinė e tij, qė mė vonė do tė dilte e gabuar, Lamarku hodhi idenė qė tė gjitha gjallesat evoluan nga njėra-tjetra nėpėrmjet ndryshimeve tė vogla gjatė gjithė jetės sė tyre. Njė nga ata qė pėrsėritėn pretendimet e Lamarkut, me shumė pak ndryshime, ishte Ēarls Darvini.
Darvini e paraqiti kėtė teori nė librin e tij "Origjina e llojeve", tė cilin e botoi nė Angli, mė 1859. Nė kėtė libėr, miti i evolucionit, qė e kishte origjinėn nė Samerinė e lashtė, u paraqit i detajuar. Ai pretendonte se tė gjitha llojet e gjallesave rrjedhin nga njė paraardhės, i lindur nė ujė rastėsisht dhe se ato kanė evoluar nga njėra-tjetra me ndryshime tė vogla e tė rastėsishme.
Pretendimi i Darvinit nuk u pranua nga tė gjithė shkencėtarėt e asaj kohe. Ekspertėt e fosileve nė veēanti ishin tė vetėdijshėn se pretendimi i Darvinit s'ishte gjė tjetėr veēse pjellė e fantazisė, por pavarėsisht nga kjo, teoria e Darvinit filloi tė fitonte mė shumė mbėshtetje nga qarqe tė ndryshme me kalimin e kohės, sepse Darvini dhe teoria e tij siguruan bazėn shkencore qė u mungonte forcave qė sunduan nė shekullin XX.
Arsyeja e pranimit tė Darvinizmit ishte ideologjike
Nė kohėn kur Darvini botoi librin "Origjina e llojeve" dhe parashtroi teorinė e tij tė evolucionit, shkenca ishte ende shumė prapa. Pėr shembull, qeliza, qė sot dihet se ka njė ndėrtim mjaft tė ndėrlikuar, shihej vetėm si njė njollė me anė tė mikroskopėve primitivė qė pėrdoreshin nė atė kohė. Pėr kėtė arsye, Darvini nuk e pati problem
qė tė pretendonte se jeta u krijua rastėsisht nga lėnda e pajetė.
Nė tė njėjtėn mėnyrė, sasia e pamjaftueshme e fosileve tė zbulura nė atė kohė, bėri tė mundur qė tė pretendohej se gjallesat ishin krijuar prej njėra-tjetrės me ndryshime shumė tė vogla. Kurse sot, ėshtė e sigurtė qė fosilet e gjetura, siē e shpjeguam mė sipėr, nuk ofrojnė asnjė lloj prove pėr tė mbėshtetur pretendimin e Darvinit se gjallesat u krijuan duke u zhvilluar nga njėra-tjetra. Deri pak kohė mė parė, evolucionistėt e kapėrcenin dilemėn qė u dilte pėrpara duke thėnė: "Do tė gjendet prova njė ditė, nė tė ardhmen." Por tani ata nuk janė mė nė gjendje tė fshihen pas kėtij shpjegimi. (Shih kapitullin "Shkatėrrimi i Evolucionit", nė fund tė librit. Ndėrsa pėr informacione tė mėtejshme shih librin "Gjunjėzimi i Evolucionit" i tė njėjtit autor, libėr ky i botuar edhe nė gjuhėn shqipe)
Gjithėsesi, lidhja e ngushtė mes darvinistėve dhe teorisė sė evolucionit nuk ndryshoi. Pėrkrahėsit e Darvinit kanė mbėrritur deri nė ditėt tona duke ia lėnė si trashėgim njėri-tjetrit besnikėrinė e tyre ndaj Darvinit pėr 150 vitet e fundit.
Por cila ėshtė arsyeja qė Darvinizmi ka bėrė pėr vete disa qarqe tė caktuara dhe pse i bėhet kaq shumė propagandė, pavarėsisht nga fakti se mungesa e bazės shkencore tani ėshtė mė se e dukshme?
Tipari mė pėrcaktues i teorisė sė Darvinit ėshtė mohimi i ekzistencės sė njė Krijuesi. Sipas teorisė sė evolucionit, jeta krijoi vetveten, rastėsisht, nga lėndė inorganike. Ky pretendim i Darvinit siguroi njė mbėshtetje tė rreme shkencore pėr tė gjitha filozofitė ateiste, duke filluar nga filozofia materialiste. Kjo pėr arsyen e thjeshtė se deri nė shekullin XIX pjesa mė e madhe e njerėzve tė shkencės e shihnin shkencėn si metodė mėsimi dhe zbulimi tė asaj qė Zoti kishte krijuar. Pėr shkak tė pėrhapjes sė gjerė tė kėtij besimi, filozofitė ateiste dhe materialiste nuk ishin nė gjendje tė gjenin terren pėr t'u zhvilluar, por, duke mohuar ekzistencėn e njė krijuesi e duke krijuar njė mbėshtetje imagjinare pėr besimet ateiste dhe materialiste, teoria e evolucionit ishte njė mundėsi e mrekullueshme pėr to. Ishte kjo arsyeja qė ato gjetėn veten tek Darvinizmi dhe e pėrshtatėn teorinė me ideologjitė e tyre.
Pėrveē mohimit tė ekzistencės sė Zotit, prej Darvinizmit doli edhe njė pretendim tjetėr pėr tė mbėshtetur ideologjitė materialiste tė shekullit XIX: "Zhvillimi i gjallesave lidhet me luftėn e tyre pėr mbijetesė nė natyrė. Kėtė luftė e fiton mė i forti. I dobti ėshtė i destinuar tė humbasė e tė shkojė drejt zhdukjes." Bashkėpunimi i Darvinizmit me ideologjitė qė kanė sjellė vuajtje dhe fatkeqėsi nė botė duket qartė nė kėtė pikė
![]() Njė figurė qė pėrshkruan Zotin samerian tė ujit. Ashtu si samerianėt, darvinistėt besojnė se jeta lindi rastėsisht nga uji. Me fjalė tė tjera, ata e shohin ujin si zot qė krijoi jetėn. |
Para se t'u kthehemi vuajtjeve dhe fatkeqėsive qė i ka sjellė botės Darvinizmi, po i hedhim njė vėshtrim tė shpejtė historisė sė tij. Shumė njerėz besojnė se teoria e evolucionit, e paraqitur pėr herė tė parė nga Ēarls Darvini, ėshtė teori e mbėshtetur nė prova tė forta shkencore, vėzhgime e eksperimente. Por, meqė themeluesi i vėrtetė i teorisė sė evolucionit nuk ėshtė Darvini, burimi i teorisė nuk pėrbėn provė shkencore. Dikur nė Mesopotami, kur sundonin fetė pagane, bestytnitė dhe mitet rreth zanafillės sė jetės dhe universit ishin tė shumta: njėra prej tyre ishte besimi "evolucion". Sipas eposit Enuma-Elish, qė i pėrket periudhės sė samerianėve, kishte ndodhur njė pėrmbytje e furishme dhe nga kjo lindėn, papritur, perėnditė e quajtura Lahmu dhe Lahamu. Sipas bestytnive, kėto perėndi nė fillim krijuan vetveten e mė vonė, pasi u bėnė universale, krijuan substanca dhe krijesa tė tjera tė gjalla. Me fjalė tė tjera, sipas mitit samerian, jeta evoluoi dhe u zhvillua nga kaosi ujor i pajetė.
![]() Nė krahasim me mikroskopėt modernė, mikroskopėt nė shekullin XIX ishin shumė primitivė dhe, siē shihet nė figurė, nėpėrmjet tyre qelizat mund tė shiheshin vetėm nė trajtė njollash. |
Siē shihet, ky besim tregon njė pėrputhje tė madhe me pretendimin e teorisė sė evolucionit se "gjallesat u krijuan dhe evoluan nga jo-gjallesat". Nga kjo kuptojmė se ideja e evolucionit nuk e ka origjinėn nga Darvini, por nga paganėt samerianė. Mė vonė, miti i evolucionit, gjeti mė shumė hapėsirė pėr t'u shtrirė nė njė qytetėrim tjetėr pagan, Greqinė e Lashtė. Filozofėt e lashtė materialistė grekė e konsideronin materien si tė vetmen gjė qė ekzistonte. Ata iu kthyen mitit tė evolucionit, trashėgim i samerianėve, pėr tė shpjeguar se si lindėn gjallesat. Nė kėtė mėnyrė, filozofia materialiste dhe miti i evolucionit u bashkuan nė Greqinė e Lashtė. Qė andej kėto iu pėrcollėn kulturės sė Romė Kėto dy koncepte, qė e kanė prejardhjen nga kulturat pagane, u shfaqėn nė botėn moderne nė shekullin XIX. Disa mendimtarėve evropianė qė studionin burimet greke tė lashta u hyri nė qejf materializmi. Ajo ēka i bashkonte kėta mendimtarė ishte se ata ishin kundėrshtarė tė fesė.
Nė kėto rrethana, i pari qė trajtoi teorinė e evolucionit nė mėnyrė tė detajuar ishte biologu francez Lamark. Nė teorinė e tij, qė mė vonė do tė dilte e gabuar, Lamarku hodhi idenė qė tė gjitha gjallesat evoluan nga njėra-tjetra nėpėrmjet ndryshimeve tė vogla gjatė gjithė jetės sė tyre. Njė nga ata qė pėrsėritėn pretendimet e Lamarkut, me shumė pak ndryshime, ishte Ēarls Darvini.
Darvini e paraqiti kėtė teori nė librin e tij "Origjina e llojeve", tė cilin e botoi nė Angli, mė 1859. Nė kėtė libėr, miti i evolucionit, qė e kishte origjinėn nė Samerinė e lashtė, u paraqit i detajuar. Ai pretendonte se tė gjitha llojet e gjallesave rrjedhin nga njė paraardhės, i lindur nė ujė rastėsisht dhe se ato kanė evoluar nga njėra-tjetra me ndryshime tė vogla e tė rastėsishme.
Pretendimi i Darvinit nuk u pranua nga tė gjithė shkencėtarėt e asaj kohe. Ekspertėt e fosileve nė veēanti ishin tė vetėdijshėn se pretendimi i Darvinit s'ishte gjė tjetėr veēse pjellė e fantazisė, por pavarėsisht nga kjo, teoria e Darvinit filloi tė fitonte mė shumė mbėshtetje nga qarqe tė ndryshme me kalimin e kohės, sepse Darvini dhe teoria e tij siguruan bazėn shkencore qė u mungonte forcave qė sunduan nė shekullin XX.
Arsyeja e pranimit tė Darvinizmit ishte ideologjike
Nė kohėn kur Darvini botoi librin "Origjina e llojeve" dhe parashtroi teorinė e tij tė evolucionit, shkenca ishte ende shumė prapa. Pėr shembull, qeliza, qė sot dihet se ka njė ndėrtim mjaft tė ndėrlikuar, shihej vetėm si njė njollė me anė tė mikroskopėve primitivė qė pėrdoreshin nė atė kohė. Pėr kėtė arsye, Darvini nuk e pati problem
qė tė pretendonte se jeta u krijua rastėsisht nga lėnda e pajetė.
Nė tė njėjtėn mėnyrė, sasia e pamjaftueshme e fosileve tė zbulura nė atė kohė, bėri tė mundur qė tė pretendohej se gjallesat ishin krijuar prej njėra-tjetrės me ndryshime shumė tė vogla. Kurse sot, ėshtė e sigurtė qė fosilet e gjetura, siē e shpjeguam mė sipėr, nuk ofrojnė asnjė lloj prove pėr tė mbėshtetur pretendimin e Darvinit se gjallesat u krijuan duke u zhvilluar nga njėra-tjetra. Deri pak kohė mė parė, evolucionistėt e kapėrcenin dilemėn qė u dilte pėrpara duke thėnė: "Do tė gjendet prova njė ditė, nė tė ardhmen." Por tani ata nuk janė mė nė gjendje tė fshihen pas kėtij shpjegimi. (Shih kapitullin "Shkatėrrimi i Evolucionit", nė fund tė librit. Ndėrsa pėr informacione tė mėtejshme shih librin "Gjunjėzimi i Evolucionit" i tė njėjtit autor, libėr ky i botuar edhe nė gjuhėn shqipe)
![]() Ēarls Darvini |
Gjithėsesi, lidhja e ngushtė mes darvinistėve dhe teorisė sė evolucionit nuk ndryshoi. Pėrkrahėsit e Darvinit kanė mbėrritur deri nė ditėt tona duke ia lėnė si trashėgim njėri-tjetrit besnikėrinė e tyre ndaj Darvinit pėr 150 vitet e fundit.
Por cila ėshtė arsyeja qė Darvinizmi ka bėrė pėr vete disa qarqe tė caktuara dhe pse i bėhet kaq shumė propagandė, pavarėsisht nga fakti se mungesa e bazės shkencore tani ėshtė mė se e dukshme?
Tipari mė pėrcaktues i teorisė sė Darvinit ėshtė mohimi i ekzistencės sė njė Krijuesi. Sipas teorisė sė evolucionit, jeta krijoi vetveten, rastėsisht, nga lėndė inorganike. Ky pretendim i Darvinit siguroi njė mbėshtetje tė rreme shkencore pėr tė gjitha filozofitė ateiste, duke filluar nga filozofia materialiste. Kjo pėr arsyen e thjeshtė se deri nė shekullin XIX pjesa mė e madhe e njerėzve tė shkencės e shihnin shkencėn si metodė mėsimi dhe zbulimi tė asaj qė Zoti kishte krijuar. Pėr shkak tė pėrhapjes sė gjerė tė kėtij besimi, filozofitė ateiste dhe materialiste nuk ishin nė gjendje tė gjenin terren pėr t'u zhvilluar, por, duke mohuar ekzistencėn e njė krijuesi e duke krijuar njė mbėshtetje imagjinare pėr besimet ateiste dhe materialiste, teoria e evolucionit ishte njė mundėsi e mrekullueshme pėr to. Ishte kjo arsyeja qė ato gjetėn veten tek Darvinizmi dhe e pėrshtatėn teorinė me ideologjitė e tyre.
Pėrveē mohimit tė ekzistencės sė Zotit, prej Darvinizmit doli edhe njė pretendim tjetėr pėr tė mbėshtetur ideologjitė materialiste tė shekullit XIX: "Zhvillimi i gjallesave lidhet me luftėn e tyre pėr mbijetesė nė natyrė. Kėtė luftė e fiton mė i forti. I dobti ėshtė i destinuar tė humbasė e tė shkojė drejt zhdukjes." Bashkėpunimi i Darvinizmit me ideologjitė qė kanė sjellė vuajtje dhe fatkeqėsi nė botė duket qartė nė kėtė pikė
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Darvinizmi Social: pėrshtatja e ligjit tė xhunglės nė sjelljen njerėzore
Njė nga pretendimet kryesore tė teorisė sė evolucionit ėshtė bazimi i zhvillimit tė gjallesave nė "luftėn pėr mbijetesė" nė natyrė. Sipas Darvinit, nė natyrė bėhet njė luftė e pamėshirshme pėr mbijetesė, njė konflikt i pashuar nė jetė tė jetėve. I forti gjithmonė e mposht tė dobtin dhe kjo bėn tė mundur zhvillimin. Nėntitulli i librit "Origjina e llojeve" e pėrmblidhte kėtė pikėpamje: "Origjina e qenieve tė gjalla nėpėrmjet seleksionimit natyror ose ruajtjes sė racave tė favorizuara nė luftėn pėr mbijetesė". Burimi i frymėzimit tė Darvinit nė lidhje me kėtė ēėshtje ishte libri i ekonomistit anglez Tomas Malthus, "Esé mbi parimin e popullsisė". Ky libėr tregonte se njė e ardhme e zymtė e priste njerėzimin. Malthusi kishte llogaritur se po tė mos ndėrhyhej, popullsia njerėzore do tė shtohej me njė shpejtėsi tė llahtarshme. Shifrat do tė dyfishoheshin ēdo 25 vjet, por burimet ushqimore nuk do shtoheshin kurrėsesi nė tė njėjtėn masė. Po tė ndodhte kjo, njerėzimi do tė gjendej pėrpara rrezikut tė pėrhershėm tė urisė. Forcat qė do ta mbanin popullsinė nėn kontroll ishin fatkeqėsitė si luftrat, zia e bukės, sėmundjet etj. Shkurt, qė tė jetonin disa njerėz duhej tė vdisnin disa tė tjerė. Ekzistencė do tė thoshte "luftė e pėrhershme". Darvini pohon se ishte pikėrisht libri i Malthusit qė e bėri tė mendonte pėr luftėn pėr ekzistencė:
Nė tetor, 1838, d.m.th. 15 muaj pasi kisha filluar kėrkimet e mia sistematike, rastisi tė lexoja pėr zbavitje librin e Malthusit mbi popullsinė dhe meqė isha pėrgatitur mirė pėr tė vlerėsuar luftėn pėr ekzistencė qė vazhdon kudo nė saje tė vėzhgimeve tė gjata e tė vazhdueshme tė zakoneve tė kafshėve dhe bimėve, menjėherė mė shkoi nė mendje qė nė kėto rrethana, prirja ėshtė qė llojet e favorizuara do tė ruheshin, kurse ato tė pafavorizuara do tė zhdukeshin. Rezultati i kėsaj do tė ishte formimi i qenieve tė reja. Mė nė fund kisha njė teori me tė cilėn tė punoja.2
Nė shekullin XIX, idetė e Malthusit ishin pėrqafuar nga njė publik i gjerė. Intelektualėt evropianė tė shtresave tė larta i pėrkrahnin idetė e Malthusit. Rėndėsia qė Evropa e shekullit XIX i dha ideve tė Malthusit mbi popullsinė duket qartė nė artikullin "Baza shkencore e programit nazist:Pastrimi i Racės":
Nė fillim tė gjysmės sė parė tė shekullit XIX, kudo nė Evropė, pjesėtarė tė klasave sunduese mblidheshin pėr tė diskutuar tok "problemin e popullsisė" tė sapozbuluar e pėr tė gjetur mėnyra pėr zbatimin e urdhrit malthusian, pėr tė rritur vdekshmėrinė e tė varfėrve: "Nė vend qė t'u rekomandojmė pastėrtinė tė varfėrve, ne duhet tė nxisim zakonet e kundėrta. Nė qytetet tona ne duhet t'i bėjmė rrugėt mė tė ngushta, t'i mbushim shtėpitė me mė shumė njerėz e tė ndjellim kthimin e murtajės. Duhet t'i ndėrtojmė fshatrat tona pranė pellgjeve me ujė tė ndenjur e veēanėrisht tė nxisim popullimin e vendeve moēalore e tė dėmshme pėr shėndetin"... E kėshtu me radhė...3
Si rezultat i kėsaj politike mizore, i forti do tė mundte tė dobtin nė luftėn pėr mbijetesė dhe, nė kėtė mėnyrė, popullsia qė shtohej me ritme tė shpejta do tė arrinte njė ekuilibėr tė pranueshėm. Nė Anglinė e shekullit XIX, programi "Shtypni tė varfrit" u vu nė zbatim me tė vėrtetė. U krijua njė sistem industrial, ku fėmijėt tetė-nėntė vjeēarė detyroheshin tė punonin 16 orė nė ditė nė minierat e qymyrit e ku mijėra vdisnin nga kushtet e kėqija. "Lufta teorike pėr mbijetesė" qė pėr teorinė e Malthusit ishte e domosdoshme, detyroi miliona tė varfėr nė Angli t'i nėnshtroheshin njė jete tė mbushur me vuajtje.
Darvini, nėn ndikimin e Malthusit, e vuri nė zbatim kėtė pikėpamje nė tė gjithė natyrėn dhe propozoi qė kjo luftė, e cila nė fakt ekzistonte, do tė fitohej nga mė i forti e mė i zoti (d.m.th. ai qė pėrshtatej mė mirė). Ky pretendim i Darvinit pėrfshinte tė gjithė botėn bimore, shtazore e njerėzore. Ai gjithashtu theksoi se kjo luftė pėr mbijetesė ishte njė ligj i pėrhershėm e i pandryshueshėm i natyrės. Duke mohuar krijimin, ai po ftonte njerėzit t'i braktisnin besimet e tyre fetare e nė kėtė mėnyrė vinte nė shėnjestėr tė gjitha parimet etike qė mund tė pėrbėnin pengesė pėr mizorinė e kėsaj "lufte pėr mbijetesė". Pėr kėtė arsye, teoria e Darvinit, gjeti mbėshtetjen e parisė sė vendit, qysh nga momenti i parė, nė fillim nė Angli e mė vonė nė tėrė perėndimin. Imperialistėt, kapitalistėt dhe materialistėt e tjerė, tė cilėt e mirėpritėn kėtė teori qė ofronte njė justifikim shkencor pėr sistemin politik e shoqėror qė kishin krijuar, nuk vonuan ta pėrqafonin. Brenda njė kohe tė shkurtėr, teoria e evolucionit u kthye nė kriterin kryesor tė vlerėsimit nė ēdo sferė qė ishte me interes pėr shoqėritė njerėzore, nga sociologjia te historia, nga psikologjia te politika.
Nė ēdo sferė, ideja bazė ishte motoja e "luftės pėr mbijetesė" dhe e "mbijetesės sė mė tė fortit" dhe partitė politike, kombet, administratat, firmat tregtare dhe individėt filluan tė jetonin me frymėn e kėtyre motove. Pėr shkak se ideologjitė sunduese nė shoqėri kishin gjetur veten te Darvinizmi, propaganda darviniste nisi tė bėhej nė ēdo fushė, nga arsimi tek arti, nga politika te historia. U bėnė pėrpjekje pėr tė vendosur lidhje mes tė gjitha fushave dhe Darvinizmit e tė hidhej dritė mbi to nga njė pikėpamje darviniste. Si rezultat i kėsaj, edhe pse njerėzit mund tė mos e njihnin Darvinizmin, filluan tė formoheshin prototipa tė shoqėrisė qė jetonin jetėn e parashikuar nga Darvinizmi. Vetė Darvini sugjeroi qė pikėpamjet e tij tė bazuara nė evolucion, tė zbatoheshin te tė kuptuarit etik dhe shkencat shoqėrore. Nė njė letėr drejtuar H. Thiel ai shkruan nė vitin 1869:
Do ta besosh lehtė se sa interes kam tek shoh qė pėr ēėshtjet morale dhe shoqėrore ju pėrdorni pikėpamje tė njėjta me ato qė kam pėrdorur unė nė lidhje me modifikimin e qenieve tė gjalla. S'mė kishte shkuar mendja kurrė mė parė se pikėpamjet e mia mund tė shtriheshin nė fusha kaq tė ndryshme e kaq tė rėndėsishme.4
Me luftėn nė natyrė qė pranohej se ekzistonte edhe nė natyrėn njerėzore, konfliktet nė emėr tė racizmit, fashizmit, komunizmit e imperializmit dhe pėrpjekjet e popujve tė fuqishėm pėr tė shtypur popuj mė tė dobėt kishin veshur tani petkun e shkencės.
Tashmė ishte bėrė e pamundur tė kritikoheshin apo tė pengoheshin ata qė kryenin masakra barbare dhe i nxisnin popujt kundėr njėri-tjetrit, ata qė i pėrbuznin tė tjerėt pėr shkak tė racės sė tyre, ata qė i mbyllnin bizneset e vogla nė emėr tė konkurrencės, apo ata qė refuzonin t'u zgjasnin dorėn pėr ndihmė tė varfėrve. Arsyeja ishte se ata po vepronin nė pėrputhje me njė ligj "shkencor" tė natyrės. Ky shpjegim i ri shkencor u bė i njohur si "Darvinizmi Social".
Njė nga shkencėtarėt mė tė rėndėsishėm evolucionistė tė kohėve tona, paleontologu amerikan Stefėn Xhej Gould (Stephen Jay Gould) e pranon tė vėrtetėn duke shkruar se pas botimit tė librit "Origjina e llojeve" nė vitin 1859, "argumentet e mėvonshme pro skllavėrisė, kolonializmit, dallimeve raciale, luftės sė klasave dhe rolit tė seksit do tė ēanin pėrpara kryesisht nėn flamurin e shkencės".5
Njė pikė kėrkon vėmendje tė veēantė: Tė gjitha periudhat e historisė sė njerėzimit kanė njohur luftra, armiqėsi, mizori, racizėm e konflikte, por asnjėherė nuk ka mungur njė besim hyjnor qė i mėsonte njerėzit se ajo qė po bėnin ishte e gabuar dhe qė i thėrriste nė paqe, drejtėsi e qetėsi. Pėr shkak se njerėzit e njihnin kėtė fe hyjnore, tė paktėn e dinin mirė se ajo qė po bėnin kur pėrdornin dhunėn, ishte e gabuar, por qysh prej shekullit XIX, Darvinizmi tregoi qė lufta pėr pėrfitim dhe padrejtėsi e kishte njė farė justifikimi shkencor dhe sipas tij qė tė gjitha kėto ishin pjesė e natyrės njerėzore. Ai tregoi qė njeriu trashėgonte prirje pėr vepra mizore e agresivitet nga paraardhėsit e tij dhe se, ashtu siē mbijetonte kafsha mė e fortė e mė agresive, tė njėjtat ligje vlenin edhe pėr njeriun. Nėn ndikimin e kėtij arsyetimi, luftrat, vuajtjet dhe masakrat filluan tė shtrihen nė njė pjesė tė madhe tė botės.
Darvinizmi pėrkrahte dhe nxiste tė gjitha ato lėvizje qė sillnin dhimbje, gjak dhe shtypje nė botė. Ai tregoi se ato janė tė arsyeshme dhe tė justifikueshme dhe i mbėshteti tė gjitha zbatimet nė praktikė. Si rezultat i kėsaj mbėshtetjeje pseudoshkencore, tė gjitha kėto ideologji tė rrezikshme u pėrforcuan mė shumė dhe u bėnė shkas qė shekulli XX tė quhej "epoka e vuajtjeve".
Nė librin e tij "Darvini, Marksi, Vagneri", profesori i historisė, Zhak Barzy (Jacques Barzun), analizon shkaqet shkencore, sociologjike dhe kulturore tė rėnies sė tmerrshme morale nė botėn moderne. Kėto komente nga libri i Barzysė janė mbresėlėnėse po tė nisemi nga ndikimi i Darvinizmit nė botė:
Nė ēdo vend evropian nga viti 1870 deri 1914 ekzistonte njė parti lufte qė kėrkonte armatime, njė parti individualiste qė kėrkonte konkurrencė tė pamėshirshme, njė parti imperialiste qė kėrkonte tė kishte dorė tė lirė me popujt e prapambetur, njė parti socialiste qė kėrkonte marrjen e pushtetit, si dhe njė parti raciste qė kėrkonte tė bėheshin spastrime tė brendshme kundėr tė huajve - qė tė gjitha, kur thirrjet pėr ndihmė drejtuar lakmisė dhe lavdisė dėshtuan, ose edhe mė parė, thirrėn pėr ndihmė Spenserin dhe Darvinin, d.m.th mishėrimin e shkencės Raca ishte biologjike, ishte sociologjike, ishte darviniste.6
Nė shekullin XIX, kur Darvini doli me pretendimin se gjallesat nuk ishin krijuar, se ato ishin shfaqur rastėsisht dhe se njeriu kishte njė paraardhės tė pėrbashkėt me kafshėt dhe ishte organizmi mė i zhvilluar si rezultat i rastėsisė, shumica e njerėzve as qė mund ta imagjinonin se cilat do ishin pasojat e kėtij pretendimi, por nė shekullin XX rezultati pėrfundimtar i pretendimit ishte pėrjetuar nė mėnyrė tė tmerrshme. Ata qė e shihnin njeriun si kafshė tė zhvilluar, nuk ngurronin tė shtypnin tė vegjlit, tė gjenin njė mėnyrė pėr tė zhdukur tė sėmurėt e tė dobtit dhe tė kryenin masakra pėr tė hequr qafe racat qė ata i shihnin si tė ndryshme dhe inferiore. E gjitha kjo ndodhte pėr arsye se teoria e tyre, nėn maskėn e shkencės, predikonte se ky ishte "ligji i natyrės". Fatkeqėsitė e Darvinizmi nisėn nė kėtė mėnyrė e u pėrhapėn me shpejtėsi nė tė gjithė botėn. Nė shekullin XIX, deri para se materializmi dhe ateizmi tė fuqizoheshin nėpėrmjet pėrkrahjes sė Darvinizmit, pjesa mė e madhe e njerėzve besonte se Zoti i krijoi tė gjitha gjallesat dhe se njeriu, ndryshe nga qeniet e tjera tė gjalla, zotėronte mendjen qė e dallonte prej tyre. Pavarėsisht nga raca apo populli, njerėzit konsideroheshin si shėrbėtorė tė krijuar prej Zotit. Mungesa e fesė, gjithėsesi, e shkaktuar dhe e pėrforcuar nga Darvinizmi, bėri tė lindin grupe shoqėrore me njė kėndvėshtrim konkurrues dhe tė pamėshirshėm pėr botėn, qė nuk i jepnin kurrfarė rėndėsie moralit dhe qė i shihnin njerėzit si kafshė tė zhvilluara. Njerėzit qė mohonin se kishin ndonjė pėrgjegjėsi para Zotit bėnė tė lindte njė kulturė ku ēdo lloj egoizmi justifikohej. Prej kėsaj kulture lindėn shumė "izma" (fjalėt qė mbarojnė me izėm, p.sh. Darvinizėm, kapitalizėm etj.) dhe secili prej tyre u kthye nė fatkeqėsi, me plot kuptimin e fjalės, pėr njerėzimin. Nė faqet qė vijojnė, do tė shqyrtojmė ideologjitė nė fjalė, lidhjen e ngushtė midis kėtyre ideologjive dhe Darvinizmit, si dhe fatkeqėsitė qė kjo lidhje i shkaktoi njerėzimit.
Njė nga pretendimet kryesore tė teorisė sė evolucionit ėshtė bazimi i zhvillimit tė gjallesave nė "luftėn pėr mbijetesė" nė natyrė. Sipas Darvinit, nė natyrė bėhet njė luftė e pamėshirshme pėr mbijetesė, njė konflikt i pashuar nė jetė tė jetėve. I forti gjithmonė e mposht tė dobtin dhe kjo bėn tė mundur zhvillimin. Nėntitulli i librit "Origjina e llojeve" e pėrmblidhte kėtė pikėpamje: "Origjina e qenieve tė gjalla nėpėrmjet seleksionimit natyror ose ruajtjes sė racave tė favorizuara nė luftėn pėr mbijetesė". Burimi i frymėzimit tė Darvinit nė lidhje me kėtė ēėshtje ishte libri i ekonomistit anglez Tomas Malthus, "Esé mbi parimin e popullsisė". Ky libėr tregonte se njė e ardhme e zymtė e priste njerėzimin. Malthusi kishte llogaritur se po tė mos ndėrhyhej, popullsia njerėzore do tė shtohej me njė shpejtėsi tė llahtarshme. Shifrat do tė dyfishoheshin ēdo 25 vjet, por burimet ushqimore nuk do shtoheshin kurrėsesi nė tė njėjtėn masė. Po tė ndodhte kjo, njerėzimi do tė gjendej pėrpara rrezikut tė pėrhershėm tė urisė. Forcat qė do ta mbanin popullsinė nėn kontroll ishin fatkeqėsitė si luftrat, zia e bukės, sėmundjet etj. Shkurt, qė tė jetonin disa njerėz duhej tė vdisnin disa tė tjerė. Ekzistencė do tė thoshte "luftė e pėrhershme". Darvini pohon se ishte pikėrisht libri i Malthusit qė e bėri tė mendonte pėr luftėn pėr ekzistencė:
Nė tetor, 1838, d.m.th. 15 muaj pasi kisha filluar kėrkimet e mia sistematike, rastisi tė lexoja pėr zbavitje librin e Malthusit mbi popullsinė dhe meqė isha pėrgatitur mirė pėr tė vlerėsuar luftėn pėr ekzistencė qė vazhdon kudo nė saje tė vėzhgimeve tė gjata e tė vazhdueshme tė zakoneve tė kafshėve dhe bimėve, menjėherė mė shkoi nė mendje qė nė kėto rrethana, prirja ėshtė qė llojet e favorizuara do tė ruheshin, kurse ato tė pafavorizuara do tė zhdukeshin. Rezultati i kėsaj do tė ishte formimi i qenieve tė reja. Mė nė fund kisha njė teori me tė cilėn tė punoja.2
Nė shekullin XIX, idetė e Malthusit ishin pėrqafuar nga njė publik i gjerė. Intelektualėt evropianė tė shtresave tė larta i pėrkrahnin idetė e Malthusit. Rėndėsia qė Evropa e shekullit XIX i dha ideve tė Malthusit mbi popullsinė duket qartė nė artikullin "Baza shkencore e programit nazist:Pastrimi i Racės":
Nė fillim tė gjysmės sė parė tė shekullit XIX, kudo nė Evropė, pjesėtarė tė klasave sunduese mblidheshin pėr tė diskutuar tok "problemin e popullsisė" tė sapozbuluar e pėr tė gjetur mėnyra pėr zbatimin e urdhrit malthusian, pėr tė rritur vdekshmėrinė e tė varfėrve: "Nė vend qė t'u rekomandojmė pastėrtinė tė varfėrve, ne duhet tė nxisim zakonet e kundėrta. Nė qytetet tona ne duhet t'i bėjmė rrugėt mė tė ngushta, t'i mbushim shtėpitė me mė shumė njerėz e tė ndjellim kthimin e murtajės. Duhet t'i ndėrtojmė fshatrat tona pranė pellgjeve me ujė tė ndenjur e veēanėrisht tė nxisim popullimin e vendeve moēalore e tė dėmshme pėr shėndetin"... E kėshtu me radhė...3
Si rezultat i kėsaj politike mizore, i forti do tė mundte tė dobtin nė luftėn pėr mbijetesė dhe, nė kėtė mėnyrė, popullsia qė shtohej me ritme tė shpejta do tė arrinte njė ekuilibėr tė pranueshėm. Nė Anglinė e shekullit XIX, programi "Shtypni tė varfrit" u vu nė zbatim me tė vėrtetė. U krijua njė sistem industrial, ku fėmijėt tetė-nėntė vjeēarė detyroheshin tė punonin 16 orė nė ditė nė minierat e qymyrit e ku mijėra vdisnin nga kushtet e kėqija. "Lufta teorike pėr mbijetesė" qė pėr teorinė e Malthusit ishte e domosdoshme, detyroi miliona tė varfėr nė Angli t'i nėnshtroheshin njė jete tė mbushur me vuajtje.
Darvini, nėn ndikimin e Malthusit, e vuri nė zbatim kėtė pikėpamje nė tė gjithė natyrėn dhe propozoi qė kjo luftė, e cila nė fakt ekzistonte, do tė fitohej nga mė i forti e mė i zoti (d.m.th. ai qė pėrshtatej mė mirė). Ky pretendim i Darvinit pėrfshinte tė gjithė botėn bimore, shtazore e njerėzore. Ai gjithashtu theksoi se kjo luftė pėr mbijetesė ishte njė ligj i pėrhershėm e i pandryshueshėm i natyrės. Duke mohuar krijimin, ai po ftonte njerėzit t'i braktisnin besimet e tyre fetare e nė kėtė mėnyrė vinte nė shėnjestėr tė gjitha parimet etike qė mund tė pėrbėnin pengesė pėr mizorinė e kėsaj "lufte pėr mbijetesė". Pėr kėtė arsye, teoria e Darvinit, gjeti mbėshtetjen e parisė sė vendit, qysh nga momenti i parė, nė fillim nė Angli e mė vonė nė tėrė perėndimin. Imperialistėt, kapitalistėt dhe materialistėt e tjerė, tė cilėt e mirėpritėn kėtė teori qė ofronte njė justifikim shkencor pėr sistemin politik e shoqėror qė kishin krijuar, nuk vonuan ta pėrqafonin. Brenda njė kohe tė shkurtėr, teoria e evolucionit u kthye nė kriterin kryesor tė vlerėsimit nė ēdo sferė qė ishte me interes pėr shoqėritė njerėzore, nga sociologjia te historia, nga psikologjia te politika.
![]() Shtypje nė tė gjithė botėn Bashkė me Darvinizmin u pranua edhe gėnjeshtra se konflikti dhe lufta janė nė natyrėn e njeriut. Si rezultat i trishtė i kėsaj, nė shumė vende tė botės luftrat, vrasjet e barbarizmi, u mbėshtollėn me njė petk pseudoshkencor dhe shekulli XX u kthye nė njė shekull vuajtjesh e mizorish ku s'ekziston mėshira. |
Nė ēdo sferė, ideja bazė ishte motoja e "luftės pėr mbijetesė" dhe e "mbijetesės sė mė tė fortit" dhe partitė politike, kombet, administratat, firmat tregtare dhe individėt filluan tė jetonin me frymėn e kėtyre motove. Pėr shkak se ideologjitė sunduese nė shoqėri kishin gjetur veten te Darvinizmi, propaganda darviniste nisi tė bėhej nė ēdo fushė, nga arsimi tek arti, nga politika te historia. U bėnė pėrpjekje pėr tė vendosur lidhje mes tė gjitha fushave dhe Darvinizmit e tė hidhej dritė mbi to nga njė pikėpamje darviniste. Si rezultat i kėsaj, edhe pse njerėzit mund tė mos e njihnin Darvinizmin, filluan tė formoheshin prototipa tė shoqėrisė qė jetonin jetėn e parashikuar nga Darvinizmi. Vetė Darvini sugjeroi qė pikėpamjet e tij tė bazuara nė evolucion, tė zbatoheshin te tė kuptuarit etik dhe shkencat shoqėrore. Nė njė letėr drejtuar H. Thiel ai shkruan nė vitin 1869:
Do ta besosh lehtė se sa interes kam tek shoh qė pėr ēėshtjet morale dhe shoqėrore ju pėrdorni pikėpamje tė njėjta me ato qė kam pėrdorur unė nė lidhje me modifikimin e qenieve tė gjalla. S'mė kishte shkuar mendja kurrė mė parė se pikėpamjet e mia mund tė shtriheshin nė fusha kaq tė ndryshme e kaq tė rėndėsishme.4
Me luftėn nė natyrė qė pranohej se ekzistonte edhe nė natyrėn njerėzore, konfliktet nė emėr tė racizmit, fashizmit, komunizmit e imperializmit dhe pėrpjekjet e popujve tė fuqishėm pėr tė shtypur popuj mė tė dobėt kishin veshur tani petkun e shkencės.
Tashmė ishte bėrė e pamundur tė kritikoheshin apo tė pengoheshin ata qė kryenin masakra barbare dhe i nxisnin popujt kundėr njėri-tjetrit, ata qė i pėrbuznin tė tjerėt pėr shkak tė racės sė tyre, ata qė i mbyllnin bizneset e vogla nė emėr tė konkurrencės, apo ata qė refuzonin t'u zgjasnin dorėn pėr ndihmė tė varfėrve. Arsyeja ishte se ata po vepronin nė pėrputhje me njė ligj "shkencor" tė natyrės. Ky shpjegim i ri shkencor u bė i njohur si "Darvinizmi Social".
![]() Bilanci i dhim bshėm Sipas Darvinizmit Social, tė dobtit, tė varfrit, tė sėmurėt e tė prapambeturit duhet tė eliminohen e tė shfarosen pa pikėn e mėshirės. Kėta njerėz besojnė se kjo ėshtė e domosdoshme pėr evoluimin e njerėzimit. Njė nga arsyet pse nė shekullin XX nuk u erdhi asnjė pėrgjigje thirrjeve tė miliona njerėzve pėr ndihmė, nga Bosnja nė Etiopi, ishte kjo ideologji qė iu imponua shoqėrive pa mėshirė. |
Njė nga shkencėtarėt mė tė rėndėsishėm evolucionistė tė kohėve tona, paleontologu amerikan Stefėn Xhej Gould (Stephen Jay Gould) e pranon tė vėrtetėn duke shkruar se pas botimit tė librit "Origjina e llojeve" nė vitin 1859, "argumentet e mėvonshme pro skllavėrisė, kolonializmit, dallimeve raciale, luftės sė klasave dhe rolit tė seksit do tė ēanin pėrpara kryesisht nėn flamurin e shkencės".5
Njė pikė kėrkon vėmendje tė veēantė: Tė gjitha periudhat e historisė sė njerėzimit kanė njohur luftra, armiqėsi, mizori, racizėm e konflikte, por asnjėherė nuk ka mungur njė besim hyjnor qė i mėsonte njerėzit se ajo qė po bėnin ishte e gabuar dhe qė i thėrriste nė paqe, drejtėsi e qetėsi. Pėr shkak se njerėzit e njihnin kėtė fe hyjnore, tė paktėn e dinin mirė se ajo qė po bėnin kur pėrdornin dhunėn, ishte e gabuar, por qysh prej shekullit XIX, Darvinizmi tregoi qė lufta pėr pėrfitim dhe padrejtėsi e kishte njė farė justifikimi shkencor dhe sipas tij qė tė gjitha kėto ishin pjesė e natyrės njerėzore. Ai tregoi qė njeriu trashėgonte prirje pėr vepra mizore e agresivitet nga paraardhėsit e tij dhe se, ashtu siē mbijetonte kafsha mė e fortė e mė agresive, tė njėjtat ligje vlenin edhe pėr njeriun. Nėn ndikimin e kėtij arsyetimi, luftrat, vuajtjet dhe masakrat filluan tė shtrihen nė njė pjesė tė madhe tė botės.
Darvinizmi pėrkrahte dhe nxiste tė gjitha ato lėvizje qė sillnin dhimbje, gjak dhe shtypje nė botė. Ai tregoi se ato janė tė arsyeshme dhe tė justifikueshme dhe i mbėshteti tė gjitha zbatimet nė praktikė. Si rezultat i kėsaj mbėshtetjeje pseudoshkencore, tė gjitha kėto ideologji tė rrezikshme u pėrforcuan mė shumė dhe u bėnė shkas qė shekulli XX tė quhej "epoka e vuajtjeve".
Nė librin e tij "Darvini, Marksi, Vagneri", profesori i historisė, Zhak Barzy (Jacques Barzun), analizon shkaqet shkencore, sociologjike dhe kulturore tė rėnies sė tmerrshme morale nė botėn moderne. Kėto komente nga libri i Barzysė janė mbresėlėnėse po tė nisemi nga ndikimi i Darvinizmit nė botė:
Nė ēdo vend evropian nga viti 1870 deri 1914 ekzistonte njė parti lufte qė kėrkonte armatime, njė parti individualiste qė kėrkonte konkurrencė tė pamėshirshme, njė parti imperialiste qė kėrkonte tė kishte dorė tė lirė me popujt e prapambetur, njė parti socialiste qė kėrkonte marrjen e pushtetit, si dhe njė parti raciste qė kėrkonte tė bėheshin spastrime tė brendshme kundėr tė huajve - qė tė gjitha, kur thirrjet pėr ndihmė drejtuar lakmisė dhe lavdisė dėshtuan, ose edhe mė parė, thirrėn pėr ndihmė Spenserin dhe Darvinin, d.m.th mishėrimin e shkencės Raca ishte biologjike, ishte sociologjike, ishte darviniste.6
Nė shekullin XIX, kur Darvini doli me pretendimin se gjallesat nuk ishin krijuar, se ato ishin shfaqur rastėsisht dhe se njeriu kishte njė paraardhės tė pėrbashkėt me kafshėt dhe ishte organizmi mė i zhvilluar si rezultat i rastėsisė, shumica e njerėzve as qė mund ta imagjinonin se cilat do ishin pasojat e kėtij pretendimi, por nė shekullin XX rezultati pėrfundimtar i pretendimit ishte pėrjetuar nė mėnyrė tė tmerrshme. Ata qė e shihnin njeriun si kafshė tė zhvilluar, nuk ngurronin tė shtypnin tė vegjlit, tė gjenin njė mėnyrė pėr tė zhdukur tė sėmurėt e tė dobtit dhe tė kryenin masakra pėr tė hequr qafe racat qė ata i shihnin si tė ndryshme dhe inferiore. E gjitha kjo ndodhte pėr arsye se teoria e tyre, nėn maskėn e shkencės, predikonte se ky ishte "ligji i natyrės". Fatkeqėsitė e Darvinizmi nisėn nė kėtė mėnyrė e u pėrhapėn me shpejtėsi nė tė gjithė botėn. Nė shekullin XIX, deri para se materializmi dhe ateizmi tė fuqizoheshin nėpėrmjet pėrkrahjes sė Darvinizmit, pjesa mė e madhe e njerėzve besonte se Zoti i krijoi tė gjitha gjallesat dhe se njeriu, ndryshe nga qeniet e tjera tė gjalla, zotėronte mendjen qė e dallonte prej tyre. Pavarėsisht nga raca apo populli, njerėzit konsideroheshin si shėrbėtorė tė krijuar prej Zotit. Mungesa e fesė, gjithėsesi, e shkaktuar dhe e pėrforcuar nga Darvinizmi, bėri tė lindin grupe shoqėrore me njė kėndvėshtrim konkurrues dhe tė pamėshirshėm pėr botėn, qė nuk i jepnin kurrfarė rėndėsie moralit dhe qė i shihnin njerėzit si kafshė tė zhvilluara. Njerėzit qė mohonin se kishin ndonjė pėrgjegjėsi para Zotit bėnė tė lindte njė kulturė ku ēdo lloj egoizmi justifikohej. Prej kėsaj kulture lindėn shumė "izma" (fjalėt qė mbarojnė me izėm, p.sh. Darvinizėm, kapitalizėm etj.) dhe secili prej tyre u kthye nė fatkeqėsi, me plot kuptimin e fjalės, pėr njerėzimin. Nė faqet qė vijojnė, do tė shqyrtojmė ideologjitė nė fjalė, lidhjen e ngushtė midis kėtyre ideologjive dhe Darvinizmit, si dhe fatkeqėsitė qė kjo lidhje i shkaktoi njerėzimit.
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Racizmi dhe kolonializmi i Darvinit
Miku i ngushtė i Darvinit, profesor Adam Sedgwick, ishte njė nga ata qė parashikoi se ēfarė rreziqesh do tė sillte nė tė ardhmen teoria e evolucionit. Pasi e lexoi dhe e rilexoi librin "Origjina e llojeve", ai deklaroi se "nėse ky libėr do tė pranohej nė masė tė gjerė, do tė sillte me vete njė brutalitet qė nuk ishte parė kurrė mė parė.7 Dhe vėrtet, koha tregoi qė Sedgwick kishte pasur tė drejtė. Shekulli XX ka hyrė nė histori si njė epokė e zezė, nė tė cilėn njerėzit pėrjetuan masakra e spastrime vetėm pėr shkak tė racės apo prejardhjes.
Sigurisht qė ka pasur diskriminim dhe spastrime pėr tė njėjtat shkaqe gjatė gjithė historisė sė njerėzimit edhe shumė kohė para se tė dilte nė skenė Darvini, por Darvinizmi i dha kėtij diskriminimi njė respektueshmėri tė rreme shkencore dhe njė ligjshmėri tė pamerituar.
"Ruajtja e racave tė favorizuara "
Shumica e darvinistėve tė kohės sonė pretendojnė qė Darvini s'ka qenė kurrė racist, por ata i komentojnė idetė e Darvinit siē u intereson pėr tė mbrojtur pikėpamjet e tyre. Ata pretendojnė se shprehja "Nga ruajtja e racave tė favorizuara", e cila gjendet si nėntitull i titullit "Origjina e llojeve" tė librit tė Darvinit, vlen vetėm pėr kafshėt. Megjithatė, ajo ē'ka harrojnė ata qė shprehin kėtė pretendim janė thėniet e vetė Darvinit pėr racat njerėzore nė librin e tij.
Sipas pikėpamjeve tė paraqitura nga Darvini nė kėtė libėr, racat njerėzore pėrfaqėsojnė nivele tė ndryshme evoluimi dhe disa raca kanė evoluar e pėrparuar mė shumė se tė tjerat. Disa prej tyre, nė fakt, janė pak a shumė nė tė njėjtin nivel me majmunėt.
Darvini pretendonte se "lufta pėr mbijetesė" ėshtė e vlefshme edhe pėr racat njerėzore. "Racat e favorizuara" dolėn fitimtare nga kjo betejė. Sipas Darvinit, raca e favorizuar ishin tė bardhėt e Evropės. Sa pėr racat aziatike dhe afrikane, ata kishin mbetur mbrapa nė luftėn pėr mbijetesė. Darvini shkonte edhe mė tej: kėto raca shumė shpejt do ta humbisnin pėrfundimisht luftėn mbarėbotėrore pėr mbijetesė e do tė zhdukeshin.
Nė njė tė ardhme jo shumė tė largėt, po ta masim me shekuj, racat e qytetėruara tė njeriut do t'i shfarosin dhe do t'i zėvendėsojnė racat e egra (primitive) kudo nė botė. Nė tė njėjtėn kohė, majmunėt antropomorfė do tė jenė shfarosur pa dyshim. Hendeku midis njeriut dhe aleatėve tė tij mė tė afėrt do tė zgjerohet, sepse do tė ndajė njeriun e njė stadi edhe mė tė qytetėruar se kaukaziani nga njė majmun i njė niveli tė ulėt sa babuni, nė vend qė tė jetė si tani mes zezakut apo australianit dhe gorillės.8
Pėrsėri, nė njė pjesė tjetėr tė librit "Origjina e llojeve", Darvini del me pretendimin se ėshtė e domosdoshme qė racat inferiore tė zhduken dhe se s'ėshtė nevoja qė popujt e zhvilluar tė pėrpiqen t'i mbrojnė e t'i mbajnė gjallė ato. Ai e ka krahasuar kėtė situatė me njerėzit qė rrisin kafshė pėr mbarėshtim:
Te njerėzit e egėr, tė dobtit nė trup dhe mendje eliminohen shpejt; kurse ata qė mbijetojnė, nė pėrgjithėsi, gėzojnė shėndet tė plotė. Ne, njerėzit e qytetėruar, nga ana tjetėr, bėjmė tė pamundurėn tė kontrollojmė procesin e eliminimit; ne ndėrtojmė spitale pėr tė ēmendurit, memecėt dhe tė sėmurėt, ne vendosim ligje tė kota, ndėrsa mjekėt tanė pėrdorin gjithė zotėsinė qė kanė pėr tė shpėtuar jetėn e ēdonjerit deri nė momentin e fundit. Kemi arsye tė besojmė se vaksinimi ka shpėtuar mijėra, tė cilėt pėr shkak tė organizmit tė dobėt do t'i dorėzoheshin lisė sė dhenve. Si rrjedhim, pjesėtarėt e dobėt tė shoqėrive tė qytetėruara shtojnė llojin e tyre. Ēdokush qė ėshtė marrė me rritjen e kafshėve shtėpiake s'do ta vinte nė dyshim qė kjo do tė jetė mjaft e dėmshme pėr racėn njerėzore.9
Siē e pamė, nė librin e tij "Origjina e llojeve" Darvini i vendoste aborigjenėt (banorėt autentikė tė Australisė) dhe zezakėt nė tė njėjtin nivel me gorillat dhe deklaron se kėto raca do tė zhduken. Sa pėr racat e tjera qė ai i shihte si "inferiore", ai ishte i mendimit se ishte e domosdoshme t'i pengonte tė shumoheshin nė mėnyrė qė tė shkonin drejt shfarosjes. Kėshtu, gjurmėt e racizmit dhe diskriminimit qė i hasim edhe sot e kėsaj dite u miratuan e u justifikuan shkencėrisht nė kėtė mėnyrė nga Darvini.
Ndėrsa detyra qė i kishte rėnė pėr pjesė "njeriut tė qytetėruar", sipas idesė raciste tė Darvinit, ishte qė tė pėrshpejtonte kėtė periudhė evolucioni, siē do ta shohim mė hollėsisht nė faqet qė vijojnė. Nė kėtė situatė nuk kishte kundėrshtime, nga pikėpamja "shkencore", qė me kėto raca, tė cilat gjithėsesi do tė zhdukeshin, tė mbarohej punė sa mė shpejt.
Aspekti racist i Darvinit e tregoi ndikimin e tij nė shumė shkrime e vėzhgime tė tij. Pėr shembull, ai i shprehu hapur paragjykimet e tij raciste, kur pėrshkruante vendasit e Tokės sė Zjarrtė (Tierra del Fuego), tė cilėt i pa gjatė njė udhėtimi tė gjatė qė nisi nė vitin 1871. Ai i pėrshkroi vendasit si krijesa "krejt lakuriqe, tė llangosura me bojra, qė hanė ēfarė tė gjejnė tamam si kafshėt e egra, tė pakontrolluara, mizore ndaj tė gjithė atyre qė s'bėnin pjesė nė fisin e tyre, qė gjenin kėnaqėsi kur torturonin armiqtė, qė ofronin kurbane tė pėrgjakshme, qė vrisnin fėmijėt e tyre, qė keqtrajtonin gratė, qė ishin tė mbushur me bestytni tė kota..." Kurse studiuesi W. P. Snou, qė i kishte pėrshkuar tė njėjtat vise 10 vjet mė parė, paraqet njė panoramė krejt tė ndryshme nga ajo e Darvinit. Sipas Snout, banorėt e Tokės sė Zjarrit ishin "njerėz tė pashėm e tė fortė, ishin shumė tė dhėnė pas fėmijėve tė tyre, disa prej veglave tė tyre tregonin mjeshtėri e origjinalitet, njihnin njė farė tė drejte pėr pronėn, si dhe pranonin autoritetin e disa prej grave mė tė moshuara".10
Siē shihet nga kėta shembuj, Darvini ishte njė racist i vėrtetė. Nė fakt, sipas fjalėve tė autorit tė librit "Ēfarė ka thėnė nė tė vėrtetė Darvini", Beniamin Farrington, Darvini ka bėrė shumė komente nė lidhje me "dallimet mė tė mėdha mes njerėzve tė racave tė ndryshme" nė librin e tij "Prejardhja e Njeriut".11
Pėr mė tepėr, mohimi i ekzistencės sė Zotit nga teoria e Darvinit ishte shkaku qė i shtyu njerėzit tė mos besonin se njeriu ėshtė i krijuar prej Zotit dhe se tė gjithė njerėzit janė krijuar tė barabartė. Ky ishte njė nga faktorėt qė fshihej pas shtimit tė racizmit dhe shpejtimit tė pranimit tė tij nė botė. Shkencėtari amerikan Xhejms Ferguson (James Ferguson) shpjegon lidhjen e ngushtė midis mohimit tė krijimit dhe shtimit tė racizmit nė kėtė mėnyrė: Antropologjia e re u shndėrrua shumė shpejt nė sfond teorik midis dy shkollave tė kundėrta filozofike pėr origjinėn e njeriut. Mė e vjetra dhe mė e formuara prej tyre ishte "monogjenizmi", besimi se gjithė njerėzimi, pa marrė parasysh ngjyrėn apo tiparet e tjera, rridhte direkt nga Adami dhe nga akti i vetėm origjinal i krijimit nga Zoti.
Monogjenizmi u shpall nga kisha e u pranua gjerėsisht deri nė shekullin XVIII, kur kundėrshtimi i autoritetit teologjik filloi tė nxiste teorinė rivale tė "poligjenizmit", (teoria e evolucionit) sipas sė cilės bashkėsi tė ndryshme racore kishin origjina tė ndryshme.12
Antropologu indian Lalita Vidjarthi shpjegon se si teoria e evolucionit tė Darvinit bėri qė racizmi tė pranohej nga shkencat shoqėrore:
Teoria e tij (Darvinit) pėr mbijetesėn e atij qė pėrshtatet mė mirė u prit krahėhapur prej shkencėtarėve shoqėrorė tė asaj kohe dhe ata besonin se njerėzimi kishte arritur nivele tė ndryshme evolucioni, duke arritur kulmin me qytetėrimin e njeriut tė bardhė. Nga gjysma e dytė e shek. XIX, racizmi ishte pranuar si fakt nga pjesa mė e madhe e shkencėtarėve perėndimorė.13
Pėr sa u pėrket darvinistėve qė erdhėn pas Darvinit, ata nisėn njė luftė tė madhe pėr tė vėrtetuar pikėpamjet e tij raciste. Nė emėr tė asaj qė po bėnin, ata nuk kishin skrupuj kur vinte puna te mospėrputhjet dhe tė pavėrtetat e shumta shkencore. Ata mendonin se po t'i vėrtetonin ato, do tė provonin shkencėrisht superioritetin e tyre dhe "tė drejtėn" pėr tė shtypur, kolonizuar e, po tė ishte nevoja, edhe shfarosur racat e tjera.
Nė kapitullin e tretė tė librit tė tij "The Mismeasure of Man", Stefėn Jej Gould (Stephen Jay Gould) vuri nė dukje se disa antropologė nuk i kanė kursyer edhe falsifikimet pėr tė vėrtetuar "superioritetin" e racės sė bardhė. Sipas Gould, metodat qė ata pėrdorėn mė shumė ishte falsifikimi i pėrmasave tė trurit tė kafkave tė fosilizuara qė gjenin. Ai pėrmend nė librin e tij se, duke menduar qė madhėsia e trurit kishte tė bėnte me inteligjencėn, shumė antropologė e zmadhuan qėllimisht madhėsinė e kafkave kaukaziane (tė bardhėt) dhe e zvogėluan madhėsinė e kafkave tė zezakėve dhe indianėve.14
Nė librin e tij "Ever Since Darvin", Gould shpjegon pretendimet e pabesueshme qė morėn pėrsipėr darvinistėt pėr tė demonstruar se disa raca ishin inferiore.
Haeckel dhe kolegėt e tij pėrdorėn teorinė e pėrsėritjes pėr tė vėrtetuar superioritetin racor tė tė bardhėve tė Evropės Veriore. Ata rrėmuan fakte nga anatomia dhe sjellja njerėzore, duke shfrytėzuar ēfarė tė gjenin nga trutė deri te kėrthiza. Herbert Spenser ka shkruar se "tiparet intelektuale tė tė paqytetėruarve janė tipare qė hasen te fėmijėt e tė qytetėruarve". Karl Vogt e theksoi kėtė edhe mė shumė nė vitin 1864: "Zezaku i rritur, pėr sa u pėrket aftėsive tė tij intelektuale, ka natyrėn e fėmijės Disa fise kanė themeluar shtete, qė kanė njė organizim tė veēantė, por, pėr sa i pėrket pjesės tjetėr qė mbetet, mund tė themi pa frikė se e gjithė raca, nuk ka kryer ndonjė gjė qė t'i shėrbejė pėrparimit tė njerėzimit apo qė t'ia vlejė tė ruhet, as nė tė shkuarėn e as nė tė tashmen.15
Edhe anatomisti francez, mjeku Etienne Serres mbronte idenė se meshkujt zezakė janė primitivė, sepse kėrthiza e tyre ndodhej mė poshtė se te tė tjerėt.
Bashkėkohėsi i Darvinit, evolucionisti Havelock Ellis, mbėshteste dallimin midis racave superiore dhe inferiore me njė shpjegim tė ashtuquajtur "shkencor", duke thėnė:
Fėmijėt e shumė racave afrikane ėshtė e vėshtirė, pėr tė mos thėnė e pamundur, tė jenė mė pak inteligjentė se fėmijėt evropianė, por ndėrkohė qė afrikani bėhet budalla e i trashė kur rritet dhe e gjithė jeta e tij shoqėrore bie nė njė gjendje rutine tė pandryshueshme, evropiani nuk e humbet gjallėrinė e fėmijėrisė.16
Antropologu darvinist francez Vacher de Lapouge sugjeroi nė veprėn e tij tė titulluar "Race et Milin Social Essais d'Anthroposociologie" (Paris 1909) se klasat jo tė bardha ishin pasardhėset e njerėzve tė egėr qė nuk kishin mėsuar tė bėheshin tė qytetėruar, ose thėne ndryshe, ishin pėrfaqėsuesit e degjeneruar tė klasave me gjak tė pėrzier. Ai nxori disa rezultate duke matur kafkat nga shtresat e larta e tė ulta tė Parisit nė varreza. Sipas rezultateve tė tij, nė varėsi tė kafkave, disa njerėz ishin tė prirur pėr tė qenė tė pasur, me besim te vetja dhe tė lirė, kurse tė tjerėt konservatorė, tė kėnaqur me pak e tė pajisur me tė gjitha cilėsitė e njė shėrbėtori tė mirė. Shtresat ishin produkt i pėrzgjedhjes shoqėrore, shtresat e larta tė shoqėrisė shkonin me racat superiore, pasuria ishte nė raport me pėrmasėn e kafkės. Lapouge mė vonė bėri njė parashikim: "Kam mendimin se nė vitet qė do tė vijnė njerėzit do tė vrasin njėri-tjetrin, sepse kokat e tyre janė tė rrumbullakėta ose me majė."17 Ky parashikim doli i vėrtetė, siē do ta shohim hollėsisht nė faqet e tjera tė kėtij libri, dhe shekulli XX ka parė shumė masakra tė kryera pėr arsye racizmi !
Por nuk ishin vetėm antropologėt. Edhe entomologėt (studiuesit e insekteve) hipėn nė makinėn raciste qė Darvinizmi kishte vėnė nė lėvizje me pretendime tė pabesueshme. Pėr shembull, nė vitin 1861, njė entomolog anglez, pasi mblodhi morra qė jetonin nė trupat e njerėzve nė vende tė ndryshme tė botės, arriti nė pėrfundimin, se morrat e njė race nuk mund tė jetonin nė trupat e njė race tjetėr, gjė qė po tė shihet nga niveli i sotėm shkencor, ėshtė diēka tepėr qesharake.18 Kur edhe njerėzit me status shkencėtari bėnin deklarata tė tilla, nuk ishte pėr t'u habitur qė disa racistė dogmatikė pėrdornin sllogane absurde si: "Edhe morrat e zezakėve janė zezakė."
Shkurtimisht, aspekti racist i teorisė sė Darvinit gjeti terren pjellor nė gjysmėn e dytė tė shekullit XIX. Kjo ndodhi pėr arsye se nė atė kohė "njeriu i bardhė" evropian ishte nė pritje tė njė teorie tė tillė pėr tė justifikuar krimet e veta.
Miku i ngushtė i Darvinit, profesor Adam Sedgwick, ishte njė nga ata qė parashikoi se ēfarė rreziqesh do tė sillte nė tė ardhmen teoria e evolucionit. Pasi e lexoi dhe e rilexoi librin "Origjina e llojeve", ai deklaroi se "nėse ky libėr do tė pranohej nė masė tė gjerė, do tė sillte me vete njė brutalitet qė nuk ishte parė kurrė mė parė.7 Dhe vėrtet, koha tregoi qė Sedgwick kishte pasur tė drejtė. Shekulli XX ka hyrė nė histori si njė epokė e zezė, nė tė cilėn njerėzit pėrjetuan masakra e spastrime vetėm pėr shkak tė racės apo prejardhjes.
Sigurisht qė ka pasur diskriminim dhe spastrime pėr tė njėjtat shkaqe gjatė gjithė historisė sė njerėzimit edhe shumė kohė para se tė dilte nė skenė Darvini, por Darvinizmi i dha kėtij diskriminimi njė respektueshmėri tė rreme shkencore dhe njė ligjshmėri tė pamerituar.
"Ruajtja e racave tė favorizuara "
Shumica e darvinistėve tė kohės sonė pretendojnė qė Darvini s'ka qenė kurrė racist, por ata i komentojnė idetė e Darvinit siē u intereson pėr tė mbrojtur pikėpamjet e tyre. Ata pretendojnė se shprehja "Nga ruajtja e racave tė favorizuara", e cila gjendet si nėntitull i titullit "Origjina e llojeve" tė librit tė Darvinit, vlen vetėm pėr kafshėt. Megjithatė, ajo ē'ka harrojnė ata qė shprehin kėtė pretendim janė thėniet e vetė Darvinit pėr racat njerėzore nė librin e tij.
Sipas pikėpamjeve tė paraqitura nga Darvini nė kėtė libėr, racat njerėzore pėrfaqėsojnė nivele tė ndryshme evoluimi dhe disa raca kanė evoluar e pėrparuar mė shumė se tė tjerat. Disa prej tyre, nė fakt, janė pak a shumė nė tė njėjtin nivel me majmunėt.
Darvini pretendonte se "lufta pėr mbijetesė" ėshtė e vlefshme edhe pėr racat njerėzore. "Racat e favorizuara" dolėn fitimtare nga kjo betejė. Sipas Darvinit, raca e favorizuar ishin tė bardhėt e Evropės. Sa pėr racat aziatike dhe afrikane, ata kishin mbetur mbrapa nė luftėn pėr mbijetesė. Darvini shkonte edhe mė tej: kėto raca shumė shpejt do ta humbisnin pėrfundimisht luftėn mbarėbotėrore pėr mbijetesė e do tė zhdukeshin.
Nė njė tė ardhme jo shumė tė largėt, po ta masim me shekuj, racat e qytetėruara tė njeriut do t'i shfarosin dhe do t'i zėvendėsojnė racat e egra (primitive) kudo nė botė. Nė tė njėjtėn kohė, majmunėt antropomorfė do tė jenė shfarosur pa dyshim. Hendeku midis njeriut dhe aleatėve tė tij mė tė afėrt do tė zgjerohet, sepse do tė ndajė njeriun e njė stadi edhe mė tė qytetėruar se kaukaziani nga njė majmun i njė niveli tė ulėt sa babuni, nė vend qė tė jetė si tani mes zezakut apo australianit dhe gorillės.8
Pėrsėri, nė njė pjesė tjetėr tė librit "Origjina e llojeve", Darvini del me pretendimin se ėshtė e domosdoshme qė racat inferiore tė zhduken dhe se s'ėshtė nevoja qė popujt e zhvilluar tė pėrpiqen t'i mbrojnė e t'i mbajnė gjallė ato. Ai e ka krahasuar kėtė situatė me njerėzit qė rrisin kafshė pėr mbarėshtim:
Te njerėzit e egėr, tė dobtit nė trup dhe mendje eliminohen shpejt; kurse ata qė mbijetojnė, nė pėrgjithėsi, gėzojnė shėndet tė plotė. Ne, njerėzit e qytetėruar, nga ana tjetėr, bėjmė tė pamundurėn tė kontrollojmė procesin e eliminimit; ne ndėrtojmė spitale pėr tė ēmendurit, memecėt dhe tė sėmurėt, ne vendosim ligje tė kota, ndėrsa mjekėt tanė pėrdorin gjithė zotėsinė qė kanė pėr tė shpėtuar jetėn e ēdonjerit deri nė momentin e fundit. Kemi arsye tė besojmė se vaksinimi ka shpėtuar mijėra, tė cilėt pėr shkak tė organizmit tė dobėt do t'i dorėzoheshin lisė sė dhenve. Si rrjedhim, pjesėtarėt e dobėt tė shoqėrive tė qytetėruara shtojnė llojin e tyre. Ēdokush qė ėshtė marrė me rritjen e kafshėve shtėpiake s'do ta vinte nė dyshim qė kjo do tė jetė mjaft e dėmshme pėr racėn njerėzore.9
Udhėtimet qė ndėrmori Darvini nxorėn nė pah anėn e tij raciste. Pėr shembull, Darvini e konsideronte termin "kafshė tė egra" si tė pėrshtatshėm pėr ato fise, kulturėn dhe aftėsitė e tė cilave i kishin vlerėsuar studiues tė tjerė. |
Siē e pamė, nė librin e tij "Origjina e llojeve" Darvini i vendoste aborigjenėt (banorėt autentikė tė Australisė) dhe zezakėt nė tė njėjtin nivel me gorillat dhe deklaron se kėto raca do tė zhduken. Sa pėr racat e tjera qė ai i shihte si "inferiore", ai ishte i mendimit se ishte e domosdoshme t'i pengonte tė shumoheshin nė mėnyrė qė tė shkonin drejt shfarosjes. Kėshtu, gjurmėt e racizmit dhe diskriminimit qė i hasim edhe sot e kėsaj dite u miratuan e u justifikuan shkencėrisht nė kėtė mėnyrė nga Darvini.
Ndėrsa detyra qė i kishte rėnė pėr pjesė "njeriut tė qytetėruar", sipas idesė raciste tė Darvinit, ishte qė tė pėrshpejtonte kėtė periudhė evolucioni, siē do ta shohim mė hollėsisht nė faqet qė vijojnė. Nė kėtė situatė nuk kishte kundėrshtime, nga pikėpamja "shkencore", qė me kėto raca, tė cilat gjithėsesi do tė zhdukeshin, tė mbarohej punė sa mė shpejt.
Aspekti racist i Darvinit e tregoi ndikimin e tij nė shumė shkrime e vėzhgime tė tij. Pėr shembull, ai i shprehu hapur paragjykimet e tij raciste, kur pėrshkruante vendasit e Tokės sė Zjarrtė (Tierra del Fuego), tė cilėt i pa gjatė njė udhėtimi tė gjatė qė nisi nė vitin 1871. Ai i pėrshkroi vendasit si krijesa "krejt lakuriqe, tė llangosura me bojra, qė hanė ēfarė tė gjejnė tamam si kafshėt e egra, tė pakontrolluara, mizore ndaj tė gjithė atyre qė s'bėnin pjesė nė fisin e tyre, qė gjenin kėnaqėsi kur torturonin armiqtė, qė ofronin kurbane tė pėrgjakshme, qė vrisnin fėmijėt e tyre, qė keqtrajtonin gratė, qė ishin tė mbushur me bestytni tė kota..." Kurse studiuesi W. P. Snou, qė i kishte pėrshkuar tė njėjtat vise 10 vjet mė parė, paraqet njė panoramė krejt tė ndryshme nga ajo e Darvinit. Sipas Snout, banorėt e Tokės sė Zjarrit ishin "njerėz tė pashėm e tė fortė, ishin shumė tė dhėnė pas fėmijėve tė tyre, disa prej veglave tė tyre tregonin mjeshtėri e origjinalitet, njihnin njė farė tė drejte pėr pronėn, si dhe pranonin autoritetin e disa prej grave mė tė moshuara".10
Siē shihet nga kėta shembuj, Darvini ishte njė racist i vėrtetė. Nė fakt, sipas fjalėve tė autorit tė librit "Ēfarė ka thėnė nė tė vėrtetė Darvini", Beniamin Farrington, Darvini ka bėrė shumė komente nė lidhje me "dallimet mė tė mėdha mes njerėzve tė racave tė ndryshme" nė librin e tij "Prejardhja e Njeriut".11
Pėr mė tepėr, mohimi i ekzistencės sė Zotit nga teoria e Darvinit ishte shkaku qė i shtyu njerėzit tė mos besonin se njeriu ėshtė i krijuar prej Zotit dhe se tė gjithė njerėzit janė krijuar tė barabartė. Ky ishte njė nga faktorėt qė fshihej pas shtimit tė racizmit dhe shpejtimit tė pranimit tė tij nė botė. Shkencėtari amerikan Xhejms Ferguson (James Ferguson) shpjegon lidhjen e ngushtė midis mohimit tė krijimit dhe shtimit tė racizmit nė kėtė mėnyrė: Antropologjia e re u shndėrrua shumė shpejt nė sfond teorik midis dy shkollave tė kundėrta filozofike pėr origjinėn e njeriut. Mė e vjetra dhe mė e formuara prej tyre ishte "monogjenizmi", besimi se gjithė njerėzimi, pa marrė parasysh ngjyrėn apo tiparet e tjera, rridhte direkt nga Adami dhe nga akti i vetėm origjinal i krijimit nga Zoti.
Monogjenizmi u shpall nga kisha e u pranua gjerėsisht deri nė shekullin XVIII, kur kundėrshtimi i autoritetit teologjik filloi tė nxiste teorinė rivale tė "poligjenizmit", (teoria e evolucionit) sipas sė cilės bashkėsi tė ndryshme racore kishin origjina tė ndryshme.12
Antropologu indian Lalita Vidjarthi shpjegon se si teoria e evolucionit tė Darvinit bėri qė racizmi tė pranohej nga shkencat shoqėrore:
Teoria e tij (Darvinit) pėr mbijetesėn e atij qė pėrshtatet mė mirė u prit krahėhapur prej shkencėtarėve shoqėrorė tė asaj kohe dhe ata besonin se njerėzimi kishte arritur nivele tė ndryshme evolucioni, duke arritur kulmin me qytetėrimin e njeriut tė bardhė. Nga gjysma e dytė e shek. XIX, racizmi ishte pranuar si fakt nga pjesa mė e madhe e shkencėtarėve perėndimorė.13
Pėr sa u pėrket darvinistėve qė erdhėn pas Darvinit, ata nisėn njė luftė tė madhe pėr tė vėrtetuar pikėpamjet e tij raciste. Nė emėr tė asaj qė po bėnin, ata nuk kishin skrupuj kur vinte puna te mospėrputhjet dhe tė pavėrtetat e shumta shkencore. Ata mendonin se po t'i vėrtetonin ato, do tė provonin shkencėrisht superioritetin e tyre dhe "tė drejtėn" pėr tė shtypur, kolonizuar e, po tė ishte nevoja, edhe shfarosur racat e tjera.
Nė kapitullin e tretė tė librit tė tij "The Mismeasure of Man", Stefėn Jej Gould (Stephen Jay Gould) vuri nė dukje se disa antropologė nuk i kanė kursyer edhe falsifikimet pėr tė vėrtetuar "superioritetin" e racės sė bardhė. Sipas Gould, metodat qė ata pėrdorėn mė shumė ishte falsifikimi i pėrmasave tė trurit tė kafkave tė fosilizuara qė gjenin. Ai pėrmend nė librin e tij se, duke menduar qė madhėsia e trurit kishte tė bėnte me inteligjencėn, shumė antropologė e zmadhuan qėllimisht madhėsinė e kafkave kaukaziane (tė bardhėt) dhe e zvogėluan madhėsinė e kafkave tė zezakėve dhe indianėve.14
Nė librin e tij "Ever Since Darvin", Gould shpjegon pretendimet e pabesueshme qė morėn pėrsipėr darvinistėt pėr tė demonstruar se disa raca ishin inferiore.
Haeckel dhe kolegėt e tij pėrdorėn teorinė e pėrsėritjes pėr tė vėrtetuar superioritetin racor tė tė bardhėve tė Evropės Veriore. Ata rrėmuan fakte nga anatomia dhe sjellja njerėzore, duke shfrytėzuar ēfarė tė gjenin nga trutė deri te kėrthiza. Herbert Spenser ka shkruar se "tiparet intelektuale tė tė paqytetėruarve janė tipare qė hasen te fėmijėt e tė qytetėruarve". Karl Vogt e theksoi kėtė edhe mė shumė nė vitin 1864: "Zezaku i rritur, pėr sa u pėrket aftėsive tė tij intelektuale, ka natyrėn e fėmijės Disa fise kanė themeluar shtete, qė kanė njė organizim tė veēantė, por, pėr sa i pėrket pjesės tjetėr qė mbetet, mund tė themi pa frikė se e gjithė raca, nuk ka kryer ndonjė gjė qė t'i shėrbejė pėrparimit tė njerėzimit apo qė t'ia vlejė tė ruhet, as nė tė shkuarėn e as nė tė tashmen.15
Edhe anatomisti francez, mjeku Etienne Serres mbronte idenė se meshkujt zezakė janė primitivė, sepse kėrthiza e tyre ndodhej mė poshtė se te tė tjerėt.
Bashkėkohėsi i Darvinit, evolucionisti Havelock Ellis, mbėshteste dallimin midis racave superiore dhe inferiore me njė shpjegim tė ashtuquajtur "shkencor", duke thėnė:
Fėmijėt e shumė racave afrikane ėshtė e vėshtirė, pėr tė mos thėnė e pamundur, tė jenė mė pak inteligjentė se fėmijėt evropianė, por ndėrkohė qė afrikani bėhet budalla e i trashė kur rritet dhe e gjithė jeta e tij shoqėrore bie nė njė gjendje rutine tė pandryshueshme, evropiani nuk e humbet gjallėrinė e fėmijėrisė.16
Antropologu darvinist francez Vacher de Lapouge sugjeroi nė veprėn e tij tė titulluar "Race et Milin Social Essais d'Anthroposociologie" (Paris 1909) se klasat jo tė bardha ishin pasardhėset e njerėzve tė egėr qė nuk kishin mėsuar tė bėheshin tė qytetėruar, ose thėne ndryshe, ishin pėrfaqėsuesit e degjeneruar tė klasave me gjak tė pėrzier. Ai nxori disa rezultate duke matur kafkat nga shtresat e larta e tė ulta tė Parisit nė varreza. Sipas rezultateve tė tij, nė varėsi tė kafkave, disa njerėz ishin tė prirur pėr tė qenė tė pasur, me besim te vetja dhe tė lirė, kurse tė tjerėt konservatorė, tė kėnaqur me pak e tė pajisur me tė gjitha cilėsitė e njė shėrbėtori tė mirė. Shtresat ishin produkt i pėrzgjedhjes shoqėrore, shtresat e larta tė shoqėrisė shkonin me racat superiore, pasuria ishte nė raport me pėrmasėn e kafkės. Lapouge mė vonė bėri njė parashikim: "Kam mendimin se nė vitet qė do tė vijnė njerėzit do tė vrasin njėri-tjetrin, sepse kokat e tyre janė tė rrumbullakėta ose me majė."17 Ky parashikim doli i vėrtetė, siē do ta shohim hollėsisht nė faqet e tjera tė kėtij libri, dhe shekulli XX ka parė shumė masakra tė kryera pėr arsye racizmi !
Por nuk ishin vetėm antropologėt. Edhe entomologėt (studiuesit e insekteve) hipėn nė makinėn raciste qė Darvinizmi kishte vėnė nė lėvizje me pretendime tė pabesueshme. Pėr shembull, nė vitin 1861, njė entomolog anglez, pasi mblodhi morra qė jetonin nė trupat e njerėzve nė vende tė ndryshme tė botės, arriti nė pėrfundimin, se morrat e njė race nuk mund tė jetonin nė trupat e njė race tjetėr, gjė qė po tė shihet nga niveli i sotėm shkencor, ėshtė diēka tepėr qesharake.18 Kur edhe njerėzit me status shkencėtari bėnin deklarata tė tilla, nuk ishte pėr t'u habitur qė disa racistė dogmatikė pėrdornin sllogane absurde si: "Edhe morrat e zezakėve janė zezakė."
Shkurtimisht, aspekti racist i teorisė sė Darvinit gjeti terren pjellor nė gjysmėn e dytė tė shekullit XIX. Kjo ndodhi pėr arsye se nė atė kohė "njeriu i bardhė" evropian ishte nė pritje tė njė teorie tė tillė pėr tė justifikuar krimet e veta.
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Kolonializmi britanik dhe Darvinizmi
Vendi qė ka pėrfituar mė shumė nga pikėpamjet raciste tė Darvinit ishte toka e vetė Darvinit, Britania. Nė vitet kur Darvini nxori teorinė e tij, Britania e Madhe ishte nė pozitėn e themelueses sė perandorisė koloniale numėr njė nė botė. Tė gjitha burimet natyrore tė njė zone qė shtrihej nga India deri nė Amerikėn Latine shfrytėzoheshin prej Perandorisė Britanike. "Njeriu i bardhė" po e plaēkiste botėn pėr interesat e veta.
Por sigurisht, duke filluar qė nga Britania e Madhe, asnjė vend kolonizues nuk donte tė shihej si "plaēkitės" e tė hynte nė histori si i tillė. Pėr kėtė arsye, ata kėrkonin njė shpjegim pėr tė justifikuar atė qė po bėnin. Njė shpjegim i tillė mund tė ishte pėrshkrimi i popujve tė kolonizuar si "popuj primitivė" ose "qenie tė gjalla shtazore". Nė kėtė mėnyrė, ata qė ishin masakruar dhe i ishin nėnshtruar njė trajtimi ēnjerėzor, do tė mund tė shiheshin jo si qenie njerėzore, por si krijesa gjysmėnjeri-gjysmėkafshė dhe atėherė keqtrajtimi i tyre nuk do tė konsiderohej krim.
Nė fakt, ky hulumtim nuk ishte i ri: pėrhapja e parė e kolonializmit nė botė shkon deri nė shekullin XV dhe XVI. Pretendimet se disa raca kishin tipare kafshėsh u paraqitėn pėr herė tė parė nga Kristofor Kolombi nė udhėtimin e tij nė Amerikė. Sipas kėtyre pretendimeve, amerikanėt vendas (indianėt e Amerikės) nuk ishin qenie njerėzore, por njė specie kafshe e zhvilluar. Pėr kėtė arsye, ata mund tė viheshin nė shėrbim tė kolonizatorėve spanjollė.
Pavarėsisht se nė filmat rreth zbulimit tė Amerikės, Kolombi pėrshkruhet sikur ka mbajtur qėndrim human e tė ngrohtė me vendasit, e vėrteta ėshtė se Kolombi nuk i konsideronte vendasit qenie njerėzore.19
Kristofor Kolombi ishte i pari qė ndezi njė masakėr tė madhe. Ai krijoi kolonitė spanjolle nė vendet qė zbuloi, skllavėroi vendasit dhe ishte pėrgjegjės pėr fillimin e tregtisė sė skllevėrve. "Pushtuesit" spanjollė e panė politikėn e shtypjes dhe shfrytėzimit qė ndoqi Kolombi dhe e vazhduan atė mė tej. Masakrat e kryera arritėn pėrmasa tė pabesueshme. Pėr shembull, popullsia e njė ishulli numėronte 200.000 banorė kur mbėrriti pėr herė tė parė Kolombi; 20 vjet mė vonė kishin mbetur vetėm 50.000, ndėrsa nė vitin 1540 vetėm njė mijė njerėz. Kur mė i famshmi i pushtuesve spanjollė, Kortes, shkeli pėr herė tė parė nė Meksikė nė shkurt 1519, e gjithė popullsia vendase numėronte rreth 25 milionė, por nė vitin 1605 kjo shifėr kishte rėnė nė 1 milion. Nė ishullin e Hispaniolės, popullsia, qė kishte qenė 7-8 milionė nė 1492, ra nė 4 milionė nė vitin 1496 dhe nė vetėm 125 vetė nė vitin 1570. Sipas shifrave tė historianėve, nė mė pak se njė shekull pasi Kolombi shkeli pėr herė tė parė nė kontinent, 95 milionė vendas u masakruan prej kolonizatorėve. Kur Kolombi zbuloi Amerikėn, 30 milionė vendas popullonin kontinentin. Si rezultat i masakrave qė nga ajo kohė e deri tani, kanė mbetur mė pak se 2 milionė vendas.
Arsyeja qė kėto masakra arritėn pėrmasa tė tilla tė pamėshirshme ishte fakti qė popullsia indigjene nuk konsiderohej qenie njerėzore por kafshė.
Por kėto pretendime tė kolonizatorėve nuk fituan shumė pėrkrahės. Nė atė kohė nė Evropė, fakti qė tė gjithė njerėzit janė krijuar tė barabartė nga Zoti dhe se tė gjithė rrjedhin nga njė paraardhės, Adami, ishte pranuar kaq gjerėsisht, saqė Kisha Katolike nė veēanti mbajti qėndrim kundėr kėtyre pushtimeve plaēkitėse. Njė nga shembujt mė tė njohur pėr kėtė ėshtė pėrgjigja e dhėnė nga ipeshkvi i Kiapas, Bartolome de las Kasas, i cili mbėrriti nė Botėn e Re sė bashku me Kolombin dhe deklaroi se vendasit ishin "qenie njerėzore", si pėrgjigje ndaj pretendimit tė kolonizatorėve qė vendasit ishin "njė lloj kafshe". Papa Pali III mallkoi trajtimin shtazarak tė vendasve nė njė qarkore papale tė vitit 1537 dhe deklaroi se vendasit ishin qenie njerėzore, me aftėsi tė plota pėr besim.20
Por nė shek XIX, situata ndryshoi. Bashkė me pėrhapjen e filozofisė materialiste dhe me largimin e shoqėrive nga feja, e vėrteta qė qeniet njerėzore ishin krijuar nga Zoti filloi tė mohohej. Kjo, ashtu siē u trajtua edhe mė lart, shėnoi nė tė njėjtėn kohė lindjen e racizmit.
Me lindjen e filozofisė materialiste-darviniste nė shekullin XIX, racizmi u fuqizua edhe mė shumė dhe kjo krijoi njė mbėshtetje tė fuqishme pėr sistemin imperialist tė Evropės.
James Joll, i cili ka punuar pėr vite tė tėra si profesor historie nė universitete tė tilla si Oksfordi, Stenfordi dhe Harvardi, nė librin e tij tė historisė "Evropa qė nga viti 1870", i cili edhe sot e kėsaj dite pėrdoret si tekst shkollor nėpėr universitete, pėrshkruan lidhjen ideologjike midis Darvinizmit, imperializmit dhe racizmit.
Grupet mė tė thella tė ideve qė frymėzonin konceptin e imperializmit ishin ato qė mund tė klasifikohen nė vija tė trasha si "Darvinizmi Social" dhe qė i shihnin marrėdhėniet mes shteteve si luftė tė pėrhershme pėr mbijetesė, nė tė cilėn disa raca konsideroheshin "superiore" ndaj tė tjerave nė njė proces evolutiv, ku mė tė fortit i duhej tė tregonte veten vashdimisht.
Dy librat e Darvinit, "Origjina e llojeve", botuar nė vitin 1859 dhe "Prejardhja e njeriut", qė pasoi nė vitin 1871, ndezėn polemika qė prekėn shumė degė tė mendimit evropian Idetė e Darvinit dhe tė disa bashkėkohėsve tė tij, si p.sh. filozofi anglez Herbert Spenser, u zbatuan me shpejtėsi pėr ēėshtje qė s'kishin tė bėnin me ato shkencore. Thelbi i Darvinizmit qė dukej mė i zbatueshėm nė zhvillimin e shoqėrisė ishte besimi se mbipopullimi jashtė mundėsive bėnte tė domosdoshme njė luftė tė vazhdueshme pėr mbijetesė, tė cilėn e fitonte mė i forti ose ai qė pėrshtatej mė mirė. Kjo bėri qė disa mendimtarė socialė ta kishin tė lehtė t'i jepnin njė pėrmbajtje morale nocionit tė mė tė fortit (ligjit tė xhunglės), kėshtu qė speciet apo racat qė mbijetonin ishin ato qė kishin tė drejtėn morale pėr kėtė.
Doktrina e seleksionimit natyror mund tė lidhej fare lehtė me njė tjetėr zinxhir mendimi, tė krijuar nga shkrimtari francez, konti Joseph-Arthur Gobineau, i cili botoi njė "Esé mbi pabarazinė e racave njerėzore" nė vitin 1853. Gobienau kėmbėngulte se faktori mė i rėndėsishėm pėr zhvillimin ishte raca. Ato raca qė mbeteshin superiore ishin pikėrisht ato qė e mbanin pastėrtinė e tyre raciale tė paprekur. Prej kėtyre, sipas Gobineau, ishte raca ariane ajo qė kishte mbijetuar mė mirė. Ishte Houston Stewart Chamberlain qė kontribuoi nė ēuarjen e kėtyre ideve njė stad mė tutje Vetė Hitleri e admironte autorin Chamberlain, aq sa i bėri njė vizitė nė shtratin e tij tė vdekjes nė vitin 1927.21
Siē u tregua, ekziston njė zinxhir ideologjik qė bėn lidhjen midis Darvinit dhe mendimtarėve racistė, zinxhir ky qė arrin deri te Hitleri. Darvinizmi ėshtė baza ideologjike e imperializmit qė e mbyti botėn nė gjak nė shek. XIX dhe e nazizmit qė bėri tė njėjtėn gjė nė shek. XX.
Edhe Britania e Madhe e kohės sė Viktorias gjeti tė ashtuquajturėn "bazė shkencore" te Darvinizmi. Britania e Madhe nxori pėrfitime tė mėdha nga kolonializmi dhe nuk kishte arsye pse tė mos i shtypte ata qė jetonin nėn kolonializmin e saj. Njė shembull i politikės sė ndyrė tė imperializmit britanik ishin "Luftrat e Opiumit" kundėr Kinės. Britania e Madhe filloi tė sillte kontrabandė nė Kinė opiumin qė e kultivonte nė Indi qysh nga ēereku i parė i shekullit XIX. Kjo tregėti kontrabandė e opiumit u rrit me kalimin e kohės pėr tė zvogėluar defiēitin nė tregėtinė e jashtme britanike. Futja e drogės nė vend ndikoi, gjithashtu, nė dobėsimin e autoritetit tė shtetit kinez mbi territorin e vet. Rrėnimi i shoqėrisė shumė shpejt arriti pėrmasa serioze. Ndalimi i opiumit, qė qeveria kineze u detyrua tė zbatojė pas njė periudhe tė gjatė mėdyshjeje, ēoi nė Luftėn e parė tė Opiumit (1838-1842). S'ka dyshim se kjo luftė e ēoi vendin dalėngadalė drejt falimentimit. Kina u detyrua ta ulė kokėn pėr shkak tė paaftėsisė sė ushtrisė sė saj nė ēdo konfrontim me forcat e huaja dhe tė pranojė kėrkesat e tyre gjithmonė nė rritje. Perėndimorėt dalėngadalė formuan qendra banimi brenda territorit kinez qysh nė vitin 1842. Ata u morėn konēesione tė mėdha kinezėve, morėn me qira fushat e tyre dhe e detyruan vendin tė hapej me botėn e jashtme nė njė mėnyrė qė do t'u sillte mė shumė pėrfitim atyre vetė. Si rezultat i gjithė kėsaj, varfėria nė vend, qeveria e pafuqishme, si dhe humbja e ngadaltė e territorit kinez ēuan nė shumė kryengritje.
Ngjarjet nė Kinė ishin vetėm njė nga pasojat e politikės britanike. Gjatė gjithė shekullit XIX, shtypja dhe pėrmasat e dhimbshme tė imperializmit britanik u pėrjetuan nė vende tė tilla si Afrika e Jugut, India dhe Australia.
Detyra pėr justifikimin e kėtij sistemi shtypės tė Britanisė dhe pėr tė treguar se britanikėt kishin tė drejtė, u takoi sociologėve dhe shkencėtarėve tė ndryshėm britanikė. Ēarls Darvini ishte mė i rėndėsishmi dhe mė efikasi nga tė gjithė. Ishte Darvini ai qė deklaroi se gjatė gjithė evolucionit ka pasur "raca superiore", si "raca e bardhė" dhe se shtypja e tė tjerėve nga tė bardhėt ishte "ligj i natyrės".
Pėr shkak tė justifikimit qė ofroi Darvini pėr racizmin kolonialist, shkencėtari i famshėm, Kenneth J. Hsü, shef i departamentit tė gjeografisė nė Institutin Federal Zviceran tė Teknologjisė, vetė me origjinė kineze, e pėrshkruan Darvinin si "njė shkencėtar xhentėlmen tė epokės viktoriane dhe anėtar i parisė sė njė shoqėrie qė dėrgoi luftanijet e saj pėr tė importuar opium me forcė nė Kinė, gjithēka nė emėr tė konkurrencės, (nė tregtinė e lirė) dhe mbijetesės sė mė fortit."22
Vendi qė ka pėrfituar mė shumė nga pikėpamjet raciste tė Darvinit ishte toka e vetė Darvinit, Britania. Nė vitet kur Darvini nxori teorinė e tij, Britania e Madhe ishte nė pozitėn e themelueses sė perandorisė koloniale numėr njė nė botė. Tė gjitha burimet natyrore tė njė zone qė shtrihej nga India deri nė Amerikėn Latine shfrytėzoheshin prej Perandorisė Britanike. "Njeriu i bardhė" po e plaēkiste botėn pėr interesat e veta.
Por sigurisht, duke filluar qė nga Britania e Madhe, asnjė vend kolonizues nuk donte tė shihej si "plaēkitės" e tė hynte nė histori si i tillė. Pėr kėtė arsye, ata kėrkonin njė shpjegim pėr tė justifikuar atė qė po bėnin. Njė shpjegim i tillė mund tė ishte pėrshkrimi i popujve tė kolonizuar si "popuj primitivė" ose "qenie tė gjalla shtazore". Nė kėtė mėnyrė, ata qė ishin masakruar dhe i ishin nėnshtruar njė trajtimi ēnjerėzor, do tė mund tė shiheshin jo si qenie njerėzore, por si krijesa gjysmėnjeri-gjysmėkafshė dhe atėherė keqtrajtimi i tyre nuk do tė konsiderohej krim.
Nė fakt, ky hulumtim nuk ishte i ri: pėrhapja e parė e kolonializmit nė botė shkon deri nė shekullin XV dhe XVI. Pretendimet se disa raca kishin tipare kafshėsh u paraqitėn pėr herė tė parė nga Kristofor Kolombi nė udhėtimin e tij nė Amerikė. Sipas kėtyre pretendimeve, amerikanėt vendas (indianėt e Amerikės) nuk ishin qenie njerėzore, por njė specie kafshe e zhvilluar. Pėr kėtė arsye, ata mund tė viheshin nė shėrbim tė kolonizatorėve spanjollė.
Pavarėsisht se nė filmat rreth zbulimit tė Amerikės, Kolombi pėrshkruhet sikur ka mbajtur qėndrim human e tė ngrohtė me vendasit, e vėrteta ėshtė se Kolombi nuk i konsideronte vendasit qenie njerėzore.19
![]() Masakra kundėr amerikanėve vendas Me zbulimin e Amerikės nga Kristofor Kolombi filloi njė masakėr e tmerrshme kundėr amerikanėve vendas. |
Kristofor Kolombi ishte i pari qė ndezi njė masakėr tė madhe. Ai krijoi kolonitė spanjolle nė vendet qė zbuloi, skllavėroi vendasit dhe ishte pėrgjegjės pėr fillimin e tregtisė sė skllevėrve. "Pushtuesit" spanjollė e panė politikėn e shtypjes dhe shfrytėzimit qė ndoqi Kolombi dhe e vazhduan atė mė tej. Masakrat e kryera arritėn pėrmasa tė pabesueshme. Pėr shembull, popullsia e njė ishulli numėronte 200.000 banorė kur mbėrriti pėr herė tė parė Kolombi; 20 vjet mė vonė kishin mbetur vetėm 50.000, ndėrsa nė vitin 1540 vetėm njė mijė njerėz. Kur mė i famshmi i pushtuesve spanjollė, Kortes, shkeli pėr herė tė parė nė Meksikė nė shkurt 1519, e gjithė popullsia vendase numėronte rreth 25 milionė, por nė vitin 1605 kjo shifėr kishte rėnė nė 1 milion. Nė ishullin e Hispaniolės, popullsia, qė kishte qenė 7-8 milionė nė 1492, ra nė 4 milionė nė vitin 1496 dhe nė vetėm 125 vetė nė vitin 1570. Sipas shifrave tė historianėve, nė mė pak se njė shekull pasi Kolombi shkeli pėr herė tė parė nė kontinent, 95 milionė vendas u masakruan prej kolonizatorėve. Kur Kolombi zbuloi Amerikėn, 30 milionė vendas popullonin kontinentin. Si rezultat i masakrave qė nga ajo kohė e deri tani, kanė mbetur mė pak se 2 milionė vendas.
Arsyeja qė kėto masakra arritėn pėrmasa tė tilla tė pamėshirshme ishte fakti qė popullsia indigjene nuk konsiderohej qenie njerėzore por kafshė.
Por kėto pretendime tė kolonizatorėve nuk fituan shumė pėrkrahės. Nė atė kohė nė Evropė, fakti qė tė gjithė njerėzit janė krijuar tė barabartė nga Zoti dhe se tė gjithė rrjedhin nga njė paraardhės, Adami, ishte pranuar kaq gjerėsisht, saqė Kisha Katolike nė veēanti mbajti qėndrim kundėr kėtyre pushtimeve plaēkitėse. Njė nga shembujt mė tė njohur pėr kėtė ėshtė pėrgjigja e dhėnė nga ipeshkvi i Kiapas, Bartolome de las Kasas, i cili mbėrriti nė Botėn e Re sė bashku me Kolombin dhe deklaroi se vendasit ishin "qenie njerėzore", si pėrgjigje ndaj pretendimit tė kolonizatorėve qė vendasit ishin "njė lloj kafshe". Papa Pali III mallkoi trajtimin shtazarak tė vendasve nė njė qarkore papale tė vitit 1537 dhe deklaroi se vendasit ishin qenie njerėzore, me aftėsi tė plota pėr besim.20
Por nė shek XIX, situata ndryshoi. Bashkė me pėrhapjen e filozofisė materialiste dhe me largimin e shoqėrive nga feja, e vėrteta qė qeniet njerėzore ishin krijuar nga Zoti filloi tė mohohej. Kjo, ashtu siē u trajtua edhe mė lart, shėnoi nė tė njėjtėn kohė lindjen e racizmit.
Me lindjen e filozofisė materialiste-darviniste nė shekullin XIX, racizmi u fuqizua edhe mė shumė dhe kjo krijoi njė mbėshtetje tė fuqishme pėr sistemin imperialist tė Evropės.
James Joll, i cili ka punuar pėr vite tė tėra si profesor historie nė universitete tė tilla si Oksfordi, Stenfordi dhe Harvardi, nė librin e tij tė historisė "Evropa qė nga viti 1870", i cili edhe sot e kėsaj dite pėrdoret si tekst shkollor nėpėr universitete, pėrshkruan lidhjen ideologjike midis Darvinizmit, imperializmit dhe racizmit.
Grupet mė tė thella tė ideve qė frymėzonin konceptin e imperializmit ishin ato qė mund tė klasifikohen nė vija tė trasha si "Darvinizmi Social" dhe qė i shihnin marrėdhėniet mes shteteve si luftė tė pėrhershme pėr mbijetesė, nė tė cilėn disa raca konsideroheshin "superiore" ndaj tė tjerave nė njė proces evolutiv, ku mė tė fortit i duhej tė tregonte veten vashdimisht.
Dy librat e Darvinit, "Origjina e llojeve", botuar nė vitin 1859 dhe "Prejardhja e njeriut", qė pasoi nė vitin 1871, ndezėn polemika qė prekėn shumė degė tė mendimit evropian Idetė e Darvinit dhe tė disa bashkėkohėsve tė tij, si p.sh. filozofi anglez Herbert Spenser, u zbatuan me shpejtėsi pėr ēėshtje qė s'kishin tė bėnin me ato shkencore. Thelbi i Darvinizmit qė dukej mė i zbatueshėm nė zhvillimin e shoqėrisė ishte besimi se mbipopullimi jashtė mundėsive bėnte tė domosdoshme njė luftė tė vazhdueshme pėr mbijetesė, tė cilėn e fitonte mė i forti ose ai qė pėrshtatej mė mirė. Kjo bėri qė disa mendimtarė socialė ta kishin tė lehtė t'i jepnin njė pėrmbajtje morale nocionit tė mė tė fortit (ligjit tė xhunglės), kėshtu qė speciet apo racat qė mbijetonin ishin ato qė kishin tė drejtėn morale pėr kėtė.
Doktrina e seleksionimit natyror mund tė lidhej fare lehtė me njė tjetėr zinxhir mendimi, tė krijuar nga shkrimtari francez, konti Joseph-Arthur Gobineau, i cili botoi njė "Esé mbi pabarazinė e racave njerėzore" nė vitin 1853. Gobienau kėmbėngulte se faktori mė i rėndėsishėm pėr zhvillimin ishte raca. Ato raca qė mbeteshin superiore ishin pikėrisht ato qė e mbanin pastėrtinė e tyre raciale tė paprekur. Prej kėtyre, sipas Gobineau, ishte raca ariane ajo qė kishte mbijetuar mė mirė. Ishte Houston Stewart Chamberlain qė kontribuoi nė ēuarjen e kėtyre ideve njė stad mė tutje Vetė Hitleri e admironte autorin Chamberlain, aq sa i bėri njė vizitė nė shtratin e tij tė vdekjes nė vitin 1927.21
Siē u tregua, ekziston njė zinxhir ideologjik qė bėn lidhjen midis Darvinit dhe mendimtarėve racistė, zinxhir ky qė arrin deri te Hitleri. Darvinizmi ėshtė baza ideologjike e imperializmit qė e mbyti botėn nė gjak nė shek. XIX dhe e nazizmit qė bėri tė njėjtėn gjė nė shek. XX.
Edhe Britania e Madhe e kohės sė Viktorias gjeti tė ashtuquajturėn "bazė shkencore" te Darvinizmi. Britania e Madhe nxori pėrfitime tė mėdha nga kolonializmi dhe nuk kishte arsye pse tė mos i shtypte ata qė jetonin nėn kolonializmin e saj. Njė shembull i politikės sė ndyrė tė imperializmit britanik ishin "Luftrat e Opiumit" kundėr Kinės. Britania e Madhe filloi tė sillte kontrabandė nė Kinė opiumin qė e kultivonte nė Indi qysh nga ēereku i parė i shekullit XIX. Kjo tregėti kontrabandė e opiumit u rrit me kalimin e kohės pėr tė zvogėluar defiēitin nė tregėtinė e jashtme britanike. Futja e drogės nė vend ndikoi, gjithashtu, nė dobėsimin e autoritetit tė shtetit kinez mbi territorin e vet. Rrėnimi i shoqėrisė shumė shpejt arriti pėrmasa serioze. Ndalimi i opiumit, qė qeveria kineze u detyrua tė zbatojė pas njė periudhe tė gjatė mėdyshjeje, ēoi nė Luftėn e parė tė Opiumit (1838-1842). S'ka dyshim se kjo luftė e ēoi vendin dalėngadalė drejt falimentimit. Kina u detyrua ta ulė kokėn pėr shkak tė paaftėsisė sė ushtrisė sė saj nė ēdo konfrontim me forcat e huaja dhe tė pranojė kėrkesat e tyre gjithmonė nė rritje. Perėndimorėt dalėngadalė formuan qendra banimi brenda territorit kinez qysh nė vitin 1842. Ata u morėn konēesione tė mėdha kinezėve, morėn me qira fushat e tyre dhe e detyruan vendin tė hapej me botėn e jashtme nė njė mėnyrė qė do t'u sillte mė shumė pėrfitim atyre vetė. Si rezultat i gjithė kėsaj, varfėria nė vend, qeveria e pafuqishme, si dhe humbja e ngadaltė e territorit kinez ēuan nė shumė kryengritje.
Ngjarjet nė Kinė ishin vetėm njė nga pasojat e politikės britanike. Gjatė gjithė shekullit XIX, shtypja dhe pėrmasat e dhimbshme tė imperializmit britanik u pėrjetuan nė vende tė tilla si Afrika e Jugut, India dhe Australia.
Detyra pėr justifikimin e kėtij sistemi shtypės tė Britanisė dhe pėr tė treguar se britanikėt kishin tė drejtė, u takoi sociologėve dhe shkencėtarėve tė ndryshėm britanikė. Ēarls Darvini ishte mė i rėndėsishmi dhe mė efikasi nga tė gjithė. Ishte Darvini ai qė deklaroi se gjatė gjithė evolucionit ka pasur "raca superiore", si "raca e bardhė" dhe se shtypja e tė tjerėve nga tė bardhėt ishte "ligj i natyrės".
Pėr shkak tė justifikimit qė ofroi Darvini pėr racizmin kolonialist, shkencėtari i famshėm, Kenneth J. Hsü, shef i departamentit tė gjeografisė nė Institutin Federal Zviceran tė Teknologjisė, vetė me origjinė kineze, e pėrshkruan Darvinin si "njė shkencėtar xhentėlmen tė epokės viktoriane dhe anėtar i parisė sė njė shoqėrie qė dėrgoi luftanijet e saj pėr tė importuar opium me forcė nė Kinė, gjithēka nė emėr tė konkurrencės, (nė tregtinė e lirė) dhe mbijetesės sė mė fortit."22
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Falsifikimi i njeriut tė Piltdaunit Njė nga treguesit mė interesantė tė frymėzimit qė i ofroi teoria e evolucionit imperializmit britanik, ishte skandali i njeriut tė Piltdaunit. Nė vitin 1912, njė kafkė e ēuditshme u gjend nė Piltdaun, Angli. Charles Dawson, shkencėtari qė zbuloi kafkėn bashkė me ekipin e tij, deklaruan se ajo i pėrkiste njė krijese qė gjysmėnjeri-gjysmėmajmun. Artur Keith, njė anatomist i famshėm evolucionist, e verifikoi fosilin dhe i konfirmoi rezultatet. Megjithatė, Dawson dhe Keith theksuan njė pikė tė rėndėsishme: truri i fosilit kishte madhėsinė e atij tė njeriut tė ditėve tė sotme, por kocka e nofullės kishte tipare tė majmunit. Truri i njeriut tė Piltdaunit u bė krenaria e britanikėve. Meqė kjo kafkė ishte gjetur nė Angli, pa tjetėr duhej t'i pėrkiste paraardhėsve tė britanikėve. Sipas britanikėve, volumi mė i madh i trurit tregonte qė britanikėt kishin evoluar para racave tė tjera e, si rrjedhim, ishin superiorė ndaj tyre. Prandaj edhe zbulimi i njeriut tė Piltdaunit shkaktoi njė ngazėllim tė madh nė Angli. Pėr gazetat ai ishte kryeartikulli, kurse turmat e njerėzve e festonin me gėzim kėtė zbulim. Qeveria britanike, nga ana tjetėr, i dha njė titull kalorėsie Artur Keithit pėr zbulimin e tij tė madh. Paleontologu i famshėm evolucionist, Don Johanson, pėrshkruan lidhjen midis fosilit tė Piltdaunit dhe imperializmit anglez: Zbulimi Piltdaunit ishte shumė eurocentrik. Nuk kishte siguruar epėrsi vetėm truri, por edhe vetė anglezėt kishin siguruar epėrsinė.* Mirėpo frymėzimi qė u erdhi anglezėve nga njeriu i Piltdaunit zgjati deri nė vitin 1953, kur shkencėtari Kenneth Oakley, qė e kontrolloi pėrsėri fosilin me imtėsi, zbuloi fallsifikimin mė tė madh tė shekullit XX. Fosili ishte formuar duke i ngjitur njė nofull orangutangu kafkės sė njė njeriu. *Don Johanson, In Search of Human Origins, 1994 WGBH Educational Foundation |
Racizmi dhe Darvinizmi Social nė Amerikė
![]() Nė librin e tij "Fitorja e Perėndimit", presidenti amerikan Teodor T. Ruzvelt krijoi ideologjinė e masakrės dhe mė vonė e vuri atė nė jetė. |
Darvinizmi Social siguroi mbėshtetje pėr racistėt dhe imperialistėt edhe nė vendet e tjera krahas Britanisė. Kjo ishte arsyeja qė ai u pėrhap shumė shpejt nė mbarė botėn. Nė krye tė atyre qė pajtoheshin me kėtė teori u vu presidenti amerikan Teodor Ruzvelt, i cili ishte pėrkrahėsi dhe zbatuesi kryesor i programit tė spastrim etnik tė amerikanėve vendas nėn emrin "zhvendosje e detyruar". Nė librin "The Winning of the West" (Fitorja e Perėndimit), ai parashtroi ideologjinė e masakrės, me mendimin se njė luftė raciale deri nė fund me indianėt ishte e pashmangshme.25 Mbėshtetjen mė tė madhe ai e gjente te Darvinizmi, i cili i dha mundėsinė pėr t'i pėrkufizuar vendasit si racė e prapambetur.
Siē e kishte parashikuar Ruzvelti, asnjė nga marrėveshjet me amerikanėt vendas nuk u respektua. Edhe kjo u justifikua me teorinė e "racės sė prapambetur". Nė vitin 1871, kongresi nuk i mori parasysh marrėveshjet e bėra me amerikanėt vendas dhe vendosi t'i degdiste ata nė toka djerrė ku mund tė prisnin veē vdekjen. Nėse anėtarėt e palės tjetėr nuk konsideroheshin qenie njerėzore, atėherė si mund tė kishin vlerė marrėveshjet e bėra me ta..?!
Ruzvelti, gjithashtu, deklaroi se lufta raciale e lartpėrmendur pėrfaqėsonte arritjen kulminante tė pėrhapjes sė popujve anglishtfolės (anglo-saksonė) nė tė gjithė botėn.26
Njė nga pėrkrahėsit mė tė mėdhenj tė racizmit anglo-sakson, evolucionisti amerikan dhe kleriku protestant Josiah Strong, pėrdori tė njėjtėn logjikė. Dikur ai shkroi kėto fjalė:
Atėherė bota do tė hyjė nė njė stad tjetėr tė historisė sė saj, nė konkurrencėn pėrfundimtare mes racave, pėr tė cilėn po stėrvitet anglo-saksoni. Nėse nuk gabohem, kjo racė e fuqishme do t'i drejtohet Meksikės, Amerikės Qendrore dhe Jugore, do tė hapet nėpėr ishuj e detra, do tė kalojė nė Afrikė e mė tutje. A mundet tė vėrė ndonjėri nė dyshim se rezultati i kėsaj konkurrence do tė jetė "mbijetesa e mė tė fortit?27
![]() Nė Amerikėn e fundit tė shekullit XIX dhe fillimit tė shekullit XX, tė bardhėt i trajtonin zezakėt shumė keq. Ligjet dhe zbatimi i tyre tregonin qartė se zezakėt nuk konsideroheshin qenie njerėzore. Ndėrkohė qė tė bardhėt jetonin nė luks, zezakėt trajtoheshin nė mėnyrė ēnjerėzore. |
Racistėt mė kryesorė qė e pėrdorėn Darvinizmin Social pėr tė justifikuar veprimet e tyre ishin armiqtė e zezakėve. Teoritė e tyre raciste, qė i ndanė njerėzit nė nivele dhe pėrcaktuan racėn e bardhė si mė superiore dhe racėn e zezė si mė primitive, e pėrqafuan me entuziazėm konceptin e evolucionit.28
Teoricieni racist evolucionist mė i shquar, Henry Fairfield Osborn, shkroi nė njė artikull me titull "Evolucioni i racave njerėzore":
"Niveli i inteligjencės sė njė zezaku mesatar nė moshė madhore ėshtė i ngjashėm me atė tė njė fėmije 11 vjeēar tė species Homo Sapiens".29
Duke u nisur nga kjo logjikė, zezakėt nuk ishin aspak qenie njerėzore. Njė tjetėr pėrkrahės i njohur i mendimit racist evolucionist, Carleton Coon, nė librin e tij "The Origin of Race" (Prejardhja e racės), botuar mė 1962, paraqiti idenė se raca e zezė dhe e bardhė ishin dy specie tė ndryshme qė ishin shkėputur nga njėra-tjetra qysh nė periudhėn e Homo Erectus. Sipas Coon, tė bardhėt kishin evoluar mė tej pas kėsaj ndarjeje. Pėrkrahėsit e diskriminimit tė zezakėve e pėrdorėn pėr njė kohė tė gjatė kėtė shpjegim pseudoshkencor.
Ekzistenca e njė teorie shkencore mbėshtetėse shumė shpejt e shtoi racizmin nė Amerikė. W. E. Dubois, i njohur si kundėrshtar i diskriminimit racial, pohoi se "problemi i shekullit tė njėzetė ėshtė problemi i ngjyrės". Sipas tij, shfaqja e problemit tė racizmit nė masė kaq tė gjerė nė njė vend qė kėrkon tė bėhet shteti mė demokratik nė botė dhe qė nga disa kėndvėshtrime e ka arritur njė gjė tė tillė, nuk ėshtė mė i parėndėsishmi nga paradokset. Heqja e skllavėrisė nuk ka mjaftuar tė vendosė njė vėllazėrim mes zezakėve dhe tė bardhėve.
Ai mendonte se diskriminimi zyrtar, i krijuar nė njė kohė tė shkurtėr, nė kohėn tonė ėshtė kthyer nga vetė fakti nė njė situatė ligjore, pėr tė cilėn po kėrkohet ende njė zgjidhje.30
Dalja e ligjeve tė para pėr diskriminim racial, tė njohura si "Ligjet pėr Xhim Krou" (Xhim Krou ishte njė nga emrat pėrbuzės qė pėrdornin tė bardhėt pėr zezakėt), ndodhi, gjithashtu, nė atė kohė.

Pa dyshim qė zezakėt nuk trajtoheshin si qenie njerėzore, por pėrēmoheshin e trajtoheshin me pėrbuzje kudo: pėr mė tepėr, ky nuk ishte qėndrimi i njė numri tė vogėl individėsh racistė, por ishte pėrcaktuar prej shtetit amerikan me ligjet e veta. Menjėherė pas nxjerrjes sė ligjit tė parė qė miratonte veēimin racial nė stacione treni dhe tramvaje nė Tenesi nė vitin 1875, tė gjitha shtetet e Jugut e zbatuan veēimin nė stacionet e tyre tė trenit. Tabelat ku shkruhej "Vetėm pėr tė bardhėt" dhe "Pėr zezakė" vareshin gjithandej. Nė fakt, tė gjitha kėto, thjesht synonin t'i jepnin statusin zyrtar njė situate qė tashmė ekzistonte. Martesa ndėrmjet racave tė ndryshme ishte e ndaluar. Sipas ligjit, veēimi ishte i detyrueshėm nė spitale, burgje dhe varreza. Nė praktikė, kjo pėrfshinte hotelet, teatrot, bibliotekat, madje edhe ashensorėt e kishat. Fusha ku ndjehej mė shumė veēimi ishte shkolla. Kjo ishte metoda qė pati efektet mė tė rėnda te zezakėt dhe pėrbėnte pengesėn mė tė madhe qė i dilte pėrpara zhvillimit tė tyre kulturor.
Praktikimi i veēimit racial u shoqėrua nga njė valė dhune. Pati njė ngritje tė shpejtė nė numrin e dėnimeve tė zezakėve pa gjyq tė ligjshėm. Gjatė periudhės 1890-1901, rreth 1300 zezakė u dėnuan nė kėtė formė. Si rrjedhim i kėtyre praktikave, zezakėt u larguan nga disa shtete.
Shumė mendime e teori raciste e shoqėruan kėtė periudhė. Pa kaluar shumė kohė, racizmi biologjik amerikan do ta shprehte veten nė rezultatet e arritura nga metoda e R. B. Binit pėr matjen e kafkės dhe nėn pretekstin e mbrojtjes sė popullit tė kontinentit tė ri nga njė valė emigrimi e pakontrolluar, lindi njė lloj i veēantė racizmi amerikan. Madison Grant, autor i librit "The passing of the great race" (1916) ka shkruar se pėrzierja e dy racave do t'i hapte rrugėn ardhjes sė njė race akoma mė primitive se speciet inferiore dhe ai donte qė martesat ndėr-raciale tė ndaloheshin me ligj.31
![]() Shtypja e zezakėve Ku Kluks Klani ishte grupi qė zhvilloi sulmet mė tė egra kundėr zezakėve. Zinxhiri nė figurėn pėrbri pėrdorej pėr tė lidhur skllevėrit zezakė me njėri-tjetrin. |
Racizmi ekzistonte nė Amerikė edhe pėrpara Darvinit, siē ekzistonte nė tė gjithė botėn, por Darvinizmi u dha mbėshtetje tė dukshme pikėpamjeve dhe politikave raciste nė gjysmėn e dytė tė shekullit XIX. Siē e pamė nė kėtė kapitull, kur racistėt paraqisnin pikėpamjet e tyre, pėrdornin si sllogane pretendimet e Darvinizmit. Idetė qė para Darvinit ishin konsideruar si mizore, tani filluan tė pranohen si ligje tė natyrės.
burimi: www.invitation2truth.com
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Politikat ēnjerėzore tė racistėve darvinistė:Shfarosja e aborigjenėve
Vendasit e Australisė njihen me emrin aborigjenė. Kėta njerėz, qė kishin jetuar nė kontinent pėr mijėra vjet, pėrjetuan njė prej shfarosjeve mė mizore tė historisė me shtrirjen e kolonizatorėve evropianė nė tė gjithė vendin. Baza ideologjike e kėsaj shfarosjeje ishte Darvinizmi. Pikėpamjet e ideologėve darvinistė pėr aborigjenėt krijuan teorinė e barbarizmit qė vuajtėn kėta njerėz.
Mė 1870, Max Muller, antropolog evolucionist i "London Anthropogical Review", kishte ndarė racat njerėzore nė shtatė kategori. Aborigjenėt klasifikoheshin nė fund, ndėrsa raca ariane, ajo e evropianėve tė bardhė, ishte vendosur nė krye. H. K. Rusden, njė darvinist social i njohur, u shpreh kėshtu pėr aborigjenėt mė 1876:
Mbijetesa e mė tė fortit do tė thotė se e drejta ėshtė me mė tė fortin. Ne, si rrjedhim, pėrmbushim, pa na vrarė ndėrgjegja, ligjin e pamėshirshėm tė seleksionimit natyror kur shfarosim racat inferiore australiane dhe maorite dhe pėrvetėsojmė pasurinė e tyre me gjakftohtėsi.32
Nė vitin 1890 zėvendėspresidenti i Shoqėrisė Mbretėrore tė Tasmanisė, Xhejms Bernard, shkroi: "Procesi i shfarosjes ėshtė njė aksiomė e ligjit tė evolucionit dhe seleksionimit natyror." Kėshtu, pėrfundoi ai, s'kishte arsye tė mendohej se "ka pasur ndonjė pakujdesi tė dėnueshme" nė vrasjen dhe shpronėsimin e australianėve aborigjenė.33
Si rezultat i kėtyre pikėpamjeve raciste, mizore dhe tė egra, tė ushqyera nga Darvini, filloi njė masakėr e tmerrshme qė synonte shfarosjen e aborigjenėve. Kokat aborigjene gozhdoheshin nė dyert e stacioneve. Familjeve aborigjene u jepej bukė e helmuar. Nė shumė pjesė tė Australisė, territore banimi aborigjene u zhdukėn barbarisht brenda 50 vjetėve.34
Politikat qė kishin nė shėnjestėr aborigjenėt nuk pėrfunduan me masakra. Shumė anėtarė tė racės trajtoheshin si kafshė eksperimentale. Instituti Smithsonian nė Uashington DC mbante eshtrat e 15.000 njerėzve tė racave tė ndryshme. 10.000 aborigjenė australianė u dėrguan me anije nė Muzeun Britanik me qėllim qė tė shihej nėse ishin apo jo "hallka qė mungonte" nė tranzicionin nga kafshėt nė qeniet njerėzore.
Muzeumet nuk ishin tė interesuar vetėm pėr kockat. Nė tė njėjtėn kohė, ata mbanin tru aborigjeni dhe e shisnin me ēmim tė lartė. Ka prova, gjithashtu, se aborigjenėt australianė vriteshin pėr t'u pėrdorur si kavie. Faktet e mėposhtme janė dėshmitarė tė kėsaj mizorie:
Njė nekrologji nė shtratin e vdekjes nga Korah Uills, i cili u bė kryetar bashkie i Bouenit, Kuinslend nė 1866, pėrshkruan se si ai vrau dhe preu nė copa njė anėtar tė njė fisi vendas nė vitin 1865 pėr tė siguruar njė mostėr shkencore.
Eduard Ramsei, mbikqyrės i Muzeut Australian nė Sidnej qė prej 20 vjetėsh duke nisur nga viti 1874, ishte i pėrzier keqas nė kėtė punė. Ai botoi njė broshurė qė i pėrfshinte aborigjenėt nėn emėrtimin "kafshė australiane". Ajo, gjithashtu, jepte udhėzime jo vetėm se si vidhen varret, por edhe se si shtuposen plagėt e plumbit te "mostrat" e sapovrara.
Njė evolucioniste gjermane, Amali Ditrih (me pseudonimin "Engjėlli i Vdekjes sė Zezė") erdhi nė Australi pėr t'u kėrkuar pronarėve tė stacioneve qė tė qėlloheshin aborigjenėt se duheshin pėr mostra, pėr balsamosje dhe ekspozim pėr punėdhėnėsit e saj tė muzeut. Megjithėse e dėbuar nga disa pronarė, shumė shpejt ajo u kthye nė shtėpi me mostrat e saj.
Njė misionar nga Uellsi i Ri Jugor u bė dėshmitar i njė vrasjeje nga policia me kuaj e njė grupi prej dhjetėra burrash, grash e fėmijėsh aborigjenė. Dyzet e pesė koka u pėrzgjodhėn dhe 10 kafkat mė tė mira u dėrguan me pako pėrtej detit.35
Shfarosja e aborigjenėve vazhdoi edhe nė shekullin XX. Ndėr metodat e pėrdorura pėr kėtė shfarosje ishte edhe shkėputja me forcė e fėmijėve aborigjenė nga familjet e tyre.
Njė artikull i gazetarit Alan Thornhill, i botuar mė 28 prill 1997 nė gazetėn "Philadelphia Daily News", bėn fjalė pėr kėtė metodė qė u pėrdor kundėr aborigjenėve:
Familjet aborigjene rrėfejnė sekuestrimin e personave Associated Press - Aborigjenėt qė jetonin nė shkretėtirat veriperėndimore tė Australisė i lyenin fėmijėt e tyre lėkurėzbehtė me thėngjill, me shpresėn qė punonjėsit e asistencės sociale shtetėrore tė mos i merrnin. "Punonjėsit socialė tė kapnin kur tė gjenin", tregon njė nga fėmijėt e grabitur, shumė vjet mė vonė. "Familja na fshihte, na lyente me thėngjill".
"Mua mė ēuan nė Mula Bulla", thotė njė lopēar, tė cilin e kishin grabitur kur kishte qenė i vogėl. "Ishim 5-6 vjeē". Historia e tij ishte njė prej mijėra historive qė u dėgjuan prej Komisionit tė tė Drejtave tė Njeriut dhe Mundėsive tė Barabarta tė Australisė gjatė hetimeve tė dhimbshme pėr "gjeneratėn e grabitur". Nga viti 1910 deri nė vitet '70, rreth 100.000 fėmijė aborigjenė iu rrėmbyen prindėrve tė tyre Fėmijėt lėkurėzbehtė iu dhanė familjeve tė bardha pėr adoptim, ndėrsa fėmijėt me lėkurė tė zezė u ēuan nė shtėpitė e fėmijės.36
Edhe tani, dhimbja ėshtė aq e madhe saqė pjesa mė e madhe e historive u botuan nė mėnyrė anonime nė raportin pėrfundimtar tė komisionit "Kthimi nė shtėpi". Komisioni deklaroi qė veprimet e autoriteteve nė atė kohė arrinin nė genocid, sipas pėrkufimit tė Kombeve tė Bashkuara. Qeveria nuk pranoi tė ndjekė rekomandimet e hetimit pėr ngritjen e njė komisioni pėr tė llogaritur pagesat e kompensimit pėr fėmijėt e grabitur.
Siē e pamė, trajtimi ēnjerėzor, masakrat, mizoria, barbarizmi dhe shfarosjet e kryera justifikoheshin nga tezat e Darvinizmit tė "pėrzgjedhjes natyrore", "luftės pėr mbijetesė", dhe "mbijetesės sė mė tė fortit".
Tė gjithė kėto tmerre qė pėrjetuan vendasit australianė ishin veēse njė pjesė e vogėl e katastrofave qė Darvinizmi i ka shkaktuar kėsaj bote.Per me shume lexoni ketu.
http://www.invitation2truth.com/harunyahya/albanian/liber/darwinizmi/darwinizmi02.html
Vendasit e Australisė njihen me emrin aborigjenė. Kėta njerėz, qė kishin jetuar nė kontinent pėr mijėra vjet, pėrjetuan njė prej shfarosjeve mė mizore tė historisė me shtrirjen e kolonizatorėve evropianė nė tė gjithė vendin. Baza ideologjike e kėsaj shfarosjeje ishte Darvinizmi. Pikėpamjet e ideologėve darvinistė pėr aborigjenėt krijuan teorinė e barbarizmit qė vuajtėn kėta njerėz.
Mė 1870, Max Muller, antropolog evolucionist i "London Anthropogical Review", kishte ndarė racat njerėzore nė shtatė kategori. Aborigjenėt klasifikoheshin nė fund, ndėrsa raca ariane, ajo e evropianėve tė bardhė, ishte vendosur nė krye. H. K. Rusden, njė darvinist social i njohur, u shpreh kėshtu pėr aborigjenėt mė 1876:
Mbijetesa e mė tė fortit do tė thotė se e drejta ėshtė me mė tė fortin. Ne, si rrjedhim, pėrmbushim, pa na vrarė ndėrgjegja, ligjin e pamėshirshėm tė seleksionimit natyror kur shfarosim racat inferiore australiane dhe maorite dhe pėrvetėsojmė pasurinė e tyre me gjakftohtėsi.32
Nė vitin 1890 zėvendėspresidenti i Shoqėrisė Mbretėrore tė Tasmanisė, Xhejms Bernard, shkroi: "Procesi i shfarosjes ėshtė njė aksiomė e ligjit tė evolucionit dhe seleksionimit natyror." Kėshtu, pėrfundoi ai, s'kishte arsye tė mendohej se "ka pasur ndonjė pakujdesi tė dėnueshme" nė vrasjen dhe shpronėsimin e australianėve aborigjenė.33
![]() Masakrimi i aborigjenėve Vendasit e Australisė, aborigjenėt, u cilėsuan nga evolucionistėt si specie njerėzore tė pazhvilluara dhe u masakruan. |
Si rezultat i kėtyre pikėpamjeve raciste, mizore dhe tė egra, tė ushqyera nga Darvini, filloi njė masakėr e tmerrshme qė synonte shfarosjen e aborigjenėve. Kokat aborigjene gozhdoheshin nė dyert e stacioneve. Familjeve aborigjene u jepej bukė e helmuar. Nė shumė pjesė tė Australisė, territore banimi aborigjene u zhdukėn barbarisht brenda 50 vjetėve.34
Politikat qė kishin nė shėnjestėr aborigjenėt nuk pėrfunduan me masakra. Shumė anėtarė tė racės trajtoheshin si kafshė eksperimentale. Instituti Smithsonian nė Uashington DC mbante eshtrat e 15.000 njerėzve tė racave tė ndryshme. 10.000 aborigjenė australianė u dėrguan me anije nė Muzeun Britanik me qėllim qė tė shihej nėse ishin apo jo "hallka qė mungonte" nė tranzicionin nga kafshėt nė qeniet njerėzore.
Muzeumet nuk ishin tė interesuar vetėm pėr kockat. Nė tė njėjtėn kohė, ata mbanin tru aborigjeni dhe e shisnin me ēmim tė lartė. Ka prova, gjithashtu, se aborigjenėt australianė vriteshin pėr t'u pėrdorur si kavie. Faktet e mėposhtme janė dėshmitarė tė kėsaj mizorie:
Njė nekrologji nė shtratin e vdekjes nga Korah Uills, i cili u bė kryetar bashkie i Bouenit, Kuinslend nė 1866, pėrshkruan se si ai vrau dhe preu nė copa njė anėtar tė njė fisi vendas nė vitin 1865 pėr tė siguruar njė mostėr shkencore.
Eduard Ramsei, mbikqyrės i Muzeut Australian nė Sidnej qė prej 20 vjetėsh duke nisur nga viti 1874, ishte i pėrzier keqas nė kėtė punė. Ai botoi njė broshurė qė i pėrfshinte aborigjenėt nėn emėrtimin "kafshė australiane". Ajo, gjithashtu, jepte udhėzime jo vetėm se si vidhen varret, por edhe se si shtuposen plagėt e plumbit te "mostrat" e sapovrara.
Njė evolucioniste gjermane, Amali Ditrih (me pseudonimin "Engjėlli i Vdekjes sė Zezė") erdhi nė Australi pėr t'u kėrkuar pronarėve tė stacioneve qė tė qėlloheshin aborigjenėt se duheshin pėr mostra, pėr balsamosje dhe ekspozim pėr punėdhėnėsit e saj tė muzeut. Megjithėse e dėbuar nga disa pronarė, shumė shpejt ajo u kthye nė shtėpi me mostrat e saj.
Njė misionar nga Uellsi i Ri Jugor u bė dėshmitar i njė vrasjeje nga policia me kuaj e njė grupi prej dhjetėra burrash, grash e fėmijėsh aborigjenė. Dyzet e pesė koka u pėrzgjodhėn dhe 10 kafkat mė tė mira u dėrguan me pako pėrtej detit.35
Shfarosja e aborigjenėve vazhdoi edhe nė shekullin XX. Ndėr metodat e pėrdorura pėr kėtė shfarosje ishte edhe shkėputja me forcė e fėmijėve aborigjenė nga familjet e tyre.
Njė artikull i gazetarit Alan Thornhill, i botuar mė 28 prill 1997 nė gazetėn "Philadelphia Daily News", bėn fjalė pėr kėtė metodė qė u pėrdor kundėr aborigjenėve:
Familjet aborigjene rrėfejnė sekuestrimin e personave Associated Press - Aborigjenėt qė jetonin nė shkretėtirat veriperėndimore tė Australisė i lyenin fėmijėt e tyre lėkurėzbehtė me thėngjill, me shpresėn qė punonjėsit e asistencės sociale shtetėrore tė mos i merrnin. "Punonjėsit socialė tė kapnin kur tė gjenin", tregon njė nga fėmijėt e grabitur, shumė vjet mė vonė. "Familja na fshihte, na lyente me thėngjill".
"Mua mė ēuan nė Mula Bulla", thotė njė lopēar, tė cilin e kishin grabitur kur kishte qenė i vogėl. "Ishim 5-6 vjeē". Historia e tij ishte njė prej mijėra historive qė u dėgjuan prej Komisionit tė tė Drejtave tė Njeriut dhe Mundėsive tė Barabarta tė Australisė gjatė hetimeve tė dhimbshme pėr "gjeneratėn e grabitur". Nga viti 1910 deri nė vitet '70, rreth 100.000 fėmijė aborigjenė iu rrėmbyen prindėrve tė tyre Fėmijėt lėkurėzbehtė iu dhanė familjeve tė bardha pėr adoptim, ndėrsa fėmijėt me lėkurė tė zezė u ēuan nė shtėpitė e fėmijės.36
Edhe tani, dhimbja ėshtė aq e madhe saqė pjesa mė e madhe e historive u botuan nė mėnyrė anonime nė raportin pėrfundimtar tė komisionit "Kthimi nė shtėpi". Komisioni deklaroi qė veprimet e autoriteteve nė atė kohė arrinin nė genocid, sipas pėrkufimit tė Kombeve tė Bashkuara. Qeveria nuk pranoi tė ndjekė rekomandimet e hetimit pėr ngritjen e njė komisioni pėr tė llogaritur pagesat e kompensimit pėr fėmijėt e grabitur.
Siē e pamė, trajtimi ēnjerėzor, masakrat, mizoria, barbarizmi dhe shfarosjet e kryera justifikoheshin nga tezat e Darvinizmit tė "pėrzgjedhjes natyrore", "luftės pėr mbijetesė", dhe "mbijetesės sė mė tė fortit".
Tė gjithė kėto tmerre qė pėrjetuan vendasit australianė ishin veēse njė pjesė e vogėl e katastrofave qė Darvinizmi i ka shkaktuar kėsaj bote.Per me shume lexoni ketu.
http://www.invitation2truth.com/harunyahya/albanian/liber/darwinizmi/darwinizmi02.html
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Perderisa ekziston e mirja dhe e keqja, ekzistojme edhe ne njerezit. Qdo njeri qe nga me i thjeshti deri tek nje filozofe, shkenctare, politikan etj sa do i mire qe eshte, ka edhe anen e tije jo te mire. Poashtu edhe qdo njeri sa do i keq te jete, e ka edhe anen e mire te tije. Njejte mendoj edhe per Darvinin apo darvinizmin, ka aty edhe gjera te mira...E keqja e jone si qenje njerezore se gjithnje kapemi per gjerat e kqija e pak e lodhim veten qe te nxjerrim ate qe duhet, me te miren!

Adonisi- Anėtarė
- Lokacioni: Ne zemer te shqiptaris
Postime: 971
Kyējet nė forum: 4803
Regjistruar mė: 03/12/2008
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Ideologjia qė i solli dėmin mė tė madh njerėzimit nė shekullin e mbushur me dhunė e barbarizėm dhe njėkohėsisht mė e pėrhapura nė botė ishte, pa dyshim, Komunizmi. Kjo ideologji, qė arriti kulmin e saj historik me dy filozofėt gjermanė Karl Marks dhe Frederik Engels nė shekullin XIX, derdhi kaq shumė gjak nė botė, saqė ua kaloi edhe nazistėve e imperialistėve tė dikurshėm. Komunizmi shkaktoi nė vdekjen e njerėzve tė pafajshėm dhe pėrhapi e nxiti dhunė, frikė e dėshpėrim ndėr njerėz. Edhe sot e kėsaj dite, kur flitet pėr vendet e Perdes sė Hekurt dhe Rusinė, imazhet qė zgjohen na sjellin parasysh vende tė pushtuara nga mjegulla, terri e dėshpėrimi, nga rrugė pa jetė, nga shqetėsimi dhe frika. Sado qė njerėzit mendojnė se Komunizmi u shemb nė vitin 1991, gėrmadhat qė la pas ekzistojnė ende. Sado "liberalė" tė jenė bėrė njė pjesė e komunistėve dhe marksistėve "tė papenduar", filozofia materialiste, ana e errėt e Komunizmit dhe e Marksizmit qė i largoi njerėzit nga feja dhe morali i mirė, ende vazhdon tė ndikojė te kėta njerėz.
Kjo ideologji qė pėrhapi terror nė ēdo cep tė botės, nė fakt, pėrfaqėsonte njė ide tė ardhur qė nga kohėt e lashta. Dialektika ėshtė njė bindje se i gjithė zhvillimi, nė gjithėsi, erdhi si rezultat i konfliktit. Nė bazė tė kėtij besimi, Marksi dhe Engelsi filluan tė analizonin historinė e botės. Marksi pretendonte se historia e njeriut ishte histori konflikti, se konflikti aktual ishte ai mes punėtorėve e kapitalistėve dhe se punėtorėt sė shpejti do tė ngriheshin dhe do tė organizonin njė revolucion komunist.
Tipari mė i spikatur i dy themeluesve tė Komunizmit ishte se, si tė gjithė materialistėt, ata ushqenin njė urrejtje tė madhe pėr fenė. Edhe Marksi, edhe Engelsi ishin ateistė tė bindur dhe zhdukjen e besimeve fetare e shikonin si thelbėsore nga pikėpamja e Komunizmit.
Por Marksit dhe Engelsit u mungonte diēka e rėndėsishme: me qėllim qė tė bėnin pėr vete njė publik sa mė tė gjerė, e panė tė nevojshme t'i jepnin ideologjisė sė tyre njė pamje shkencore. Dhe kėshtu, u krijua aleanca e rrezikshme qė solli dhimbje, kaos, vrasje masive, nxitje tė vėllait kundėr vėllait gjatė shekullit XX. Darvini bėri tė njohur teorinė e evolucionit nė librin e tij "Origjina e llojeve". Interesante ėshtė qė pretendimet bazė qė ai paraqiti ishin pikėrisht shpjegimet qė po kėrkonin Marksi dhe Engelsi! Darvini pretendonte se gjallesat u shfaqėn si rezultat i "luftės pėr mbijetesė" apo "konfliktit dialektik". Pėr mė tepėr, ai mohoi krijimin dhe hodhi poshtė besimet fetare. Pėr Marksin dhe Engelsin ky ishte njė rast qė s'duhej humbur.
Admirimi i Marksit dhe Engelsit pėr Darvinin
Darvinizmi pati aq shumė rėndėsi pėr Komunizmin, sa vetėm disa muaj pas botimit tė librit tė Darvinit, Engelsi i shkroi Marksit: "Darvini, tė cilin e kam nė dorė duke e lexuar, ėshtė i shkėlqyer."
E megjithatė, vetė historia ka treguar se periudha evolucionare qė propozoi Marksi nuk ishte e vėrtetė. Asnjė shoqėri, nė asnjė kohė nuk ėshtė parė tė kalojė nėpėr fazat evolucionare tė propozuara nga Marksi. Pėrkundrazi, ekziston mundėsia tė shihen nė tė njėjtėn shoqėri, nė tė njėjtėn kohė, sisteme qė Marksi pretendonte se vijnė para apo pas njėra-tjetrės. Ndėrkohė qė njė pjesė e njė vendi pėrjeton sisteme tė ngjashme me sistemin feudal, nė njė pjesė tjetėr mund tė zbatohen rregullat kapitaliste. Kjo ėshtė arsyeja qė nuk ka asnjė provė se kalimi nga njė sistem nė tjetrin ndjek modelin evolucionar tė propozuar nga Marksi dhe teoria e evolucionit.
Nga ana tjetėr, asnjė nga parashikimet e Marksit nė lidhje me tė ardhmen nuk u vėrtetua. U kuptua qė teoritė e Marksit nuk ishin tė zbatueshme brenda 10 vjetėve nga vdekja e tij. Marksi pretendonte se, njėri pas tjetrit, kombet mė tė zhvilluara kapitaliste do tė pėsonin revolucione komuniste, por njė periudhė e tillė nuk erdhi. Lenini, njė nga pasuesit mė tė mėdhenj tė Marksit, u mundua tė shpjegonte pse nuk kishin ndodhur kėto revolucione e pastaj parashikoi qė revolucionet komuniste do tė bėheshin nė vendet e Botės sė Tretė. E megjithatė, tė gjitha pretendimet e Leninit i pėrgėnjeshtroi vetė historia. Nė kohėt e sotme, vendet ku sundon Komunizmi mund tė numėrohen me gishtat e njė dore. Pėr mė tepėr, Marksizmi pėrdori dhunėn nė rajonet ku erdhi nė fuqi dhe ai nuk erdhi nė pushtet nga lėvizjet popullore, siē pretendohej, por me dhunė diktatoriale.
Shkurtimisht, historia e kohėve tė fundit e ka pėrgenjėshtruar periudhėn e parashikuar nga filozofia marksiste tė evolucionit historik. Teori tė tilla, si "dialektika e historisė" dhe "evolucioni historik" nė vėllimet e shumta tė shkruara nga ideologėt materialistė si Marksi dhe Engelsi, janė thjesht fryt i fantazisė.
Marksi i ktheu pėrgjigje letrės sė Engelsit mė 19 dhjetor 1860, duke i shkruar: "Ky ėshtė libri qė pėrmban parimet bazė tė historisė sė natyrės sipas pikėpamjes sonė."
Nė njė letėr qė Marksi i shkroi Lasalit, njė tjetėr mik i tij socialist, mė 16 janar 1861, shkruan: "Libri i Darvinit ėshtė shumė i rėndėsishėm e mė shėrben si bazė nė shkencėn natyrore pėr luftėn e klasave nė histori." Nė kėtė mėnyrė ai zbulon rėndėsinė e teorisė sė evolucionit pėr Komunizmin.
Marksi e shfaqi simpatinė e tij pėr Darvinin, duke ia kushtuar atij veprėn e tij mė tė rėndėsishme, "Das Kapital" (Kapitali). Kopja e kėtij libri qė iu dėrgua Darvinit pėrmbante njė dedikim nga ana e vetė Marksit, i cili e pėrshkruante veten si njė "admirues i sinqertė" i natyralistit anglez.
Edhe Engelsi e pranon admirimin e tij pėr Darvinin:
Natyra ėshtė prova e dialektikės dhe nuk duhet lėnė pa thėnė se, fundja, natyra vepron nė mėnyrė dialektike e jo metafizike Lidhur me kėtė, Darvinit duhet t'i pėrmendet emri para tė tjerėve.
Engelsi lavdėronte Darvinin njėlloj si Marksin. Ai shkruan:
"Ashtu sikurse Darvini zbuloi ligjin e evolucionit nė natyrėn organike, po ashtu edhe Marksi zbuloi ligjin e evolucionit nė historinė njerėzore."
Nė njė vepėr tjetėr tė tij, Engelsi theksoi rėndėsinė e nxjerrjes nga Darvini tė njė teorie qė i kundėrvihej fesė:
Ai (Darvini) i dha konceptit metafizik tė natyrės goditjen mė tė rėndė, duke provuar se bota e sotme organike - bimėt, kafshėt, e si rrjedhim edhe njeriu - ėshtė produkt i njė procesi evolucioni qė vazhdon prej miliona vjetėsh.
Pėrveē kėsaj, Engelsi tregoi se si e kishte pranuar ai teorinė e Darvinit, duke shkruar njė artikull tė titulluar "Roli qė ka luajtur puna, nė kalimin nga majmuni te njeriu".
Shkencėtari amerikan Conway Zirckle shpjegon se pėrse themeluesit e Komunizmit e pranuan menjėherė teorinė e Darvinit:
Marksi dhe Engelsi e pranuan evolucionin thuajse menjėherė pasi Darvini botoi librin "Origjina e llojeve". Evolucioni, natyrisht, ishte pikėrisht ajo qė themeluesve tė Komunizmit u duhej pėr tė shpjeguar se si njerėzimi mund tė kishte ardhur nė ekzistencė pa ndėrhyrjen e ndonjė force tė mbinatyrshme dhe, pėr pasojė, ai mund tė pėrdorej pėr tė mbėshtetur bazat e filozofisė sė tyre materialiste. Pėrveē kėsaj, interpretimi i evolucionit nga Darvini, sipas tė cilit, evolucioni kishte ndodhur nėpėrmjet pėrzgjedhjes natyrore, u dha atyre njė hipotezė tė ndryshme nga ajo e shpjegimit teologjik mbizotėrues tė faktit tė vėrejtur se tė gjitha format e jetės u janė pėrshtatur kushteve tė tyre.
Tom Bethel, gazetar i revistės "Harper Magazine", shpjegon lidhjen midis Marksit dhe Darvinit, si mė poshtė:
Marksi nuk e admironte librin e Darvinit pėr arsye ekonomike, por pėr arsyen mė thelbėsore se universi i Darvinit ishte thjesht materialist dhe se shpjegimi i tij nuk pėrfshinte mė ndonjė lidhje me shkaqe tė pavėzhgueshme jomateriale jashtė apo "pėrtej" tij. Nė kėtė aspekt tė rėndėsishėm, Darvini dhe Marksi ishin shokė pėr kokė.
Sot, lidhja midis Darvinizmit dhe Marksizmit ėshtė njė e vėrtetė e pranuar nga tė gjithė. Biografitė e Marksit gjithmonė e bėjnė tė qartė njė gjė tė tillė. Pėr shembull, njė biografi e Karl Marksit e pėrshkruan kėtė lidhje nė kėtė mėnyrė:
"Darvinizmi paraqiti njė sėrė faktesh qė mbėshtesin Marksizmin dhe shtjellojnė tė vėrtetėn e tij. Pėrhapja e ideve darviniste evolucionare krijoi njė terren pjellor tė pėrshtatshėm pėr idetė marksiste dhe i hapi rrugėn pėrvetėsimit tė tyre nga klasa punėtore Marksi, Engelsi dhe Lenini u dhanė vlerė tė madhe ideve tė Darvinit. Ata nxorėn nė pah rėndėsinė e tyre shkencore dhe, nė kėtė mėnyė, u pėrshpejtua pėrhapja e kėtyre ideve."
Siē e kemi parė, Marksi dhe Engelsi besonin me gėzim se koncepti i evolucionit pėrbėnte njė pėrkrahje shkencore pėr botėkuptimin e tyre ateist, por ky gėzim doli i parakohshėm. Teoria e evolucionit u pranua gjerėsisht, sepse ishte propozuar nė njė ambjent shkencor primitiv, si ai i shekullit XIX. Ajo ishte e mbushur me pasaktėsi dhe nuk mbėshtetej nė asnjė lloj prove shkencore. Shkenca qė njohu zhvillim tė madh nė gjysmėn e dytė tė shekullit XX, e nxori tė pavlefshme teorinė e evolucionit. (Pėr hollėsi tė mėtejshme, shih librin e shkruar nga Harun Jahja: "Gjunjėzimi i Evolucionit", i pėrkthyer dhe nė shqip) Kjo, nė tė njėjtėn kohė, nėnkuptonte shembjen e mendimit komunist dhe materialist, por ngaqė shkencėtarėt me pikėpamje materialiste e dinin se shembja e Darvinizmit nėnkuptonte, gjithashtu, edhe rrėnimin e ideologjive tė tyre, ata provuan tė gjitha metodat e mundshme pėr t'ua mbajtur tė fshehtė njerėzve rėnien e Darvinizmit.
Kjo ideologji qė pėrhapi terror nė ēdo cep tė botės, nė fakt, pėrfaqėsonte njė ide tė ardhur qė nga kohėt e lashta. Dialektika ėshtė njė bindje se i gjithė zhvillimi, nė gjithėsi, erdhi si rezultat i konfliktit. Nė bazė tė kėtij besimi, Marksi dhe Engelsi filluan tė analizonin historinė e botės. Marksi pretendonte se historia e njeriut ishte histori konflikti, se konflikti aktual ishte ai mes punėtorėve e kapitalistėve dhe se punėtorėt sė shpejti do tė ngriheshin dhe do tė organizonin njė revolucion komunist.
Tipari mė i spikatur i dy themeluesve tė Komunizmit ishte se, si tė gjithė materialistėt, ata ushqenin njė urrejtje tė madhe pėr fenė. Edhe Marksi, edhe Engelsi ishin ateistė tė bindur dhe zhdukjen e besimeve fetare e shikonin si thelbėsore nga pikėpamja e Komunizmit.
Por Marksit dhe Engelsit u mungonte diēka e rėndėsishme: me qėllim qė tė bėnin pėr vete njė publik sa mė tė gjerė, e panė tė nevojshme t'i jepnin ideologjisė sė tyre njė pamje shkencore. Dhe kėshtu, u krijua aleanca e rrezikshme qė solli dhimbje, kaos, vrasje masive, nxitje tė vėllait kundėr vėllait gjatė shekullit XX. Darvini bėri tė njohur teorinė e evolucionit nė librin e tij "Origjina e llojeve". Interesante ėshtė qė pretendimet bazė qė ai paraqiti ishin pikėrisht shpjegimet qė po kėrkonin Marksi dhe Engelsi! Darvini pretendonte se gjallesat u shfaqėn si rezultat i "luftės pėr mbijetesė" apo "konfliktit dialektik". Pėr mė tepėr, ai mohoi krijimin dhe hodhi poshtė besimet fetare. Pėr Marksin dhe Engelsin ky ishte njė rast qė s'duhej humbur.
Admirimi i Marksit dhe Engelsit pėr Darvinin
Darvinizmi pati aq shumė rėndėsi pėr Komunizmin, sa vetėm disa muaj pas botimit tė librit tė Darvinit, Engelsi i shkroi Marksit: "Darvini, tė cilin e kam nė dorė duke e lexuar, ėshtė i shkėlqyer."
E megjithatė, vetė historia ka treguar se periudha evolucionare qė propozoi Marksi nuk ishte e vėrtetė. Asnjė shoqėri, nė asnjė kohė nuk ėshtė parė tė kalojė nėpėr fazat evolucionare tė propozuara nga Marksi. Pėrkundrazi, ekziston mundėsia tė shihen nė tė njėjtėn shoqėri, nė tė njėjtėn kohė, sisteme qė Marksi pretendonte se vijnė para apo pas njėra-tjetrės. Ndėrkohė qė njė pjesė e njė vendi pėrjeton sisteme tė ngjashme me sistemin feudal, nė njė pjesė tjetėr mund tė zbatohen rregullat kapitaliste. Kjo ėshtė arsyeja qė nuk ka asnjė provė se kalimi nga njė sistem nė tjetrin ndjek modelin evolucionar tė propozuar nga Marksi dhe teoria e evolucionit.
Nga ana tjetėr, asnjė nga parashikimet e Marksit nė lidhje me tė ardhmen nuk u vėrtetua. U kuptua qė teoritė e Marksit nuk ishin tė zbatueshme brenda 10 vjetėve nga vdekja e tij. Marksi pretendonte se, njėri pas tjetrit, kombet mė tė zhvilluara kapitaliste do tė pėsonin revolucione komuniste, por njė periudhė e tillė nuk erdhi. Lenini, njė nga pasuesit mė tė mėdhenj tė Marksit, u mundua tė shpjegonte pse nuk kishin ndodhur kėto revolucione e pastaj parashikoi qė revolucionet komuniste do tė bėheshin nė vendet e Botės sė Tretė. E megjithatė, tė gjitha pretendimet e Leninit i pėrgėnjeshtroi vetė historia. Nė kohėt e sotme, vendet ku sundon Komunizmi mund tė numėrohen me gishtat e njė dore. Pėr mė tepėr, Marksizmi pėrdori dhunėn nė rajonet ku erdhi nė fuqi dhe ai nuk erdhi nė pushtet nga lėvizjet popullore, siē pretendohej, por me dhunė diktatoriale.
Shkurtimisht, historia e kohėve tė fundit e ka pėrgenjėshtruar periudhėn e parashikuar nga filozofia marksiste tė evolucionit historik. Teori tė tilla, si "dialektika e historisė" dhe "evolucioni historik" nė vėllimet e shumta tė shkruara nga ideologėt materialistė si Marksi dhe Engelsi, janė thjesht fryt i fantazisė.
Marksi i ktheu pėrgjigje letrės sė Engelsit mė 19 dhjetor 1860, duke i shkruar: "Ky ėshtė libri qė pėrmban parimet bazė tė historisė sė natyrės sipas pikėpamjes sonė."
Nė njė letėr qė Marksi i shkroi Lasalit, njė tjetėr mik i tij socialist, mė 16 janar 1861, shkruan: "Libri i Darvinit ėshtė shumė i rėndėsishėm e mė shėrben si bazė nė shkencėn natyrore pėr luftėn e klasave nė histori." Nė kėtė mėnyrė ai zbulon rėndėsinė e teorisė sė evolucionit pėr Komunizmin.
Marksi e shfaqi simpatinė e tij pėr Darvinin, duke ia kushtuar atij veprėn e tij mė tė rėndėsishme, "Das Kapital" (Kapitali). Kopja e kėtij libri qė iu dėrgua Darvinit pėrmbante njė dedikim nga ana e vetė Marksit, i cili e pėrshkruante veten si njė "admirues i sinqertė" i natyralistit anglez.
Edhe Engelsi e pranon admirimin e tij pėr Darvinin:
Natyra ėshtė prova e dialektikės dhe nuk duhet lėnė pa thėnė se, fundja, natyra vepron nė mėnyrė dialektike e jo metafizike Lidhur me kėtė, Darvinit duhet t'i pėrmendet emri para tė tjerėve.
Engelsi lavdėronte Darvinin njėlloj si Marksin. Ai shkruan:
"Ashtu sikurse Darvini zbuloi ligjin e evolucionit nė natyrėn organike, po ashtu edhe Marksi zbuloi ligjin e evolucionit nė historinė njerėzore."
Nė njė vepėr tjetėr tė tij, Engelsi theksoi rėndėsinė e nxjerrjes nga Darvini tė njė teorie qė i kundėrvihej fesė:
Ai (Darvini) i dha konceptit metafizik tė natyrės goditjen mė tė rėndė, duke provuar se bota e sotme organike - bimėt, kafshėt, e si rrjedhim edhe njeriu - ėshtė produkt i njė procesi evolucioni qė vazhdon prej miliona vjetėsh.
Pėrveē kėsaj, Engelsi tregoi se si e kishte pranuar ai teorinė e Darvinit, duke shkruar njė artikull tė titulluar "Roli qė ka luajtur puna, nė kalimin nga majmuni te njeriu".
Shkencėtari amerikan Conway Zirckle shpjegon se pėrse themeluesit e Komunizmit e pranuan menjėherė teorinė e Darvinit:
Marksi dhe Engelsi e pranuan evolucionin thuajse menjėherė pasi Darvini botoi librin "Origjina e llojeve". Evolucioni, natyrisht, ishte pikėrisht ajo qė themeluesve tė Komunizmit u duhej pėr tė shpjeguar se si njerėzimi mund tė kishte ardhur nė ekzistencė pa ndėrhyrjen e ndonjė force tė mbinatyrshme dhe, pėr pasojė, ai mund tė pėrdorej pėr tė mbėshtetur bazat e filozofisė sė tyre materialiste. Pėrveē kėsaj, interpretimi i evolucionit nga Darvini, sipas tė cilit, evolucioni kishte ndodhur nėpėrmjet pėrzgjedhjes natyrore, u dha atyre njė hipotezė tė ndryshme nga ajo e shpjegimit teologjik mbizotėrues tė faktit tė vėrejtur se tė gjitha format e jetės u janė pėrshtatur kushteve tė tyre.
Tom Bethel, gazetar i revistės "Harper Magazine", shpjegon lidhjen midis Marksit dhe Darvinit, si mė poshtė:
Marksi nuk e admironte librin e Darvinit pėr arsye ekonomike, por pėr arsyen mė thelbėsore se universi i Darvinit ishte thjesht materialist dhe se shpjegimi i tij nuk pėrfshinte mė ndonjė lidhje me shkaqe tė pavėzhgueshme jomateriale jashtė apo "pėrtej" tij. Nė kėtė aspekt tė rėndėsishėm, Darvini dhe Marksi ishin shokė pėr kokė.
Sot, lidhja midis Darvinizmit dhe Marksizmit ėshtė njė e vėrtetė e pranuar nga tė gjithė. Biografitė e Marksit gjithmonė e bėjnė tė qartė njė gjė tė tillė. Pėr shembull, njė biografi e Karl Marksit e pėrshkruan kėtė lidhje nė kėtė mėnyrė:
"Darvinizmi paraqiti njė sėrė faktesh qė mbėshtesin Marksizmin dhe shtjellojnė tė vėrtetėn e tij. Pėrhapja e ideve darviniste evolucionare krijoi njė terren pjellor tė pėrshtatshėm pėr idetė marksiste dhe i hapi rrugėn pėrvetėsimit tė tyre nga klasa punėtore Marksi, Engelsi dhe Lenini u dhanė vlerė tė madhe ideve tė Darvinit. Ata nxorėn nė pah rėndėsinė e tyre shkencore dhe, nė kėtė mėnyė, u pėrshpejtua pėrhapja e kėtyre ideve."
Siē e kemi parė, Marksi dhe Engelsi besonin me gėzim se koncepti i evolucionit pėrbėnte njė pėrkrahje shkencore pėr botėkuptimin e tyre ateist, por ky gėzim doli i parakohshėm. Teoria e evolucionit u pranua gjerėsisht, sepse ishte propozuar nė njė ambjent shkencor primitiv, si ai i shekullit XIX. Ajo ishte e mbushur me pasaktėsi dhe nuk mbėshtetej nė asnjė lloj prove shkencore. Shkenca qė njohu zhvillim tė madh nė gjysmėn e dytė tė shekullit XX, e nxori tė pavlefshme teorinė e evolucionit. (Pėr hollėsi tė mėtejshme, shih librin e shkruar nga Harun Jahja: "Gjunjėzimi i Evolucionit", i pėrkthyer dhe nė shqip) Kjo, nė tė njėjtėn kohė, nėnkuptonte shembjen e mendimit komunist dhe materialist, por ngaqė shkencėtarėt me pikėpamje materialiste e dinin se shembja e Darvinizmit nėnkuptonte, gjithashtu, edhe rrėnimin e ideologjive tė tyre, ata provuan tė gjitha metodat e mundshme pėr t'ua mbajtur tė fshehtė njerėzve rėnien e Darvinizmit.
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
KLEA shume bukur qe i ke sjell keto shkrime. Megjithse kam pas rast ti lexoje, i rilexoje edhe njehere. Por kihe parasysh " une mendoj-une ekzistoje"
Cili eshte mendimi juaj, qofte me dy fjale per kete teme? Sepse nuk ka efekte nese une nuk pajtohem me kete shkrim dhe mundohem te tregoje te kunderten, perderisa nuk e lexoje mendimin tend i bije se po e kundershtoje autorin e ketij shkrimi dhe juve. Kjo me duket humbje kohe.
Cili eshte mendimi juaj, qofte me dy fjale per kete teme? Sepse nuk ka efekte nese une nuk pajtohem me kete shkrim dhe mundohem te tregoje te kunderten, perderisa nuk e lexoje mendimin tend i bije se po e kundershtoje autorin e ketij shkrimi dhe juve. Kjo me duket humbje kohe.

Adonisi- Anėtarė
- Lokacioni: Ne zemer te shqiptaris
Postime: 971
Kyējet nė forum: 4803
Regjistruar mė: 03/12/2008
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Qėllimi i kėtyre shkrimeve ėshtė t'u tregohet atyre qė e mbrojnė Darvinizmin pa e njohur anėn e tij tė errėt, se ēfarė janė duke mbėshtetur nė tė vėrtetė dhe, nė tė njėjtėn kohė, t'u sqarohet se ēfarė pėrgjegjėsie mbajnė, nėqoftėse pretendojnė se nuk e shohin realitetin e vėrtetė tė tij. Njė tjetėr qėllim ėshtė qė tė paralajmėrohen edhe ata qė nuk e besojnė Darvinizmin, por nuk e konsiderojnė si njė rrezik qė i kanoset njerėzimit.e ke te qarte adonisi tani me rrespekt klea
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
KLEA po i ngaterron gjerat shume. Une nuk e besoj Darvinizmin, por e pranoje ate qe ai e ka bere-e ka zbuluar. Njejte sikur qe e pranoje ate qe e ka zbuluar Marksi apo Anshtajni etj etj. Une jam mesuar qe nga qdo njeri te marre ate qe eshte me e mire. Perderisa nuk ka njeri te perkryer- te mire, nuk ka ( per mua) edhe njeri me gjitha te kqijat.
Me e keqja nga shume te kqijat qe i kemi ne njerezit, eshte se gjithnje kapemi per gjerat e kqija te njerezve, dhe pak e hiq per ato pak gjera te mira. E din pse? Sepse jemi te prirur per gjera me te lehta. E gjeja me e lehte ne kete raste eshte te kapemi per gjerat e kqija tek njerezit, sepse qe ti shohim apo kuptojme te mirat eshte shume veshtire. Po aq veshtire sa eshte per nje blete te kerkoje me mijera lule per te krijuar nje diqka te embel.
Tjetra eshte se pergjegjesin qdo kush embart mbi supet e veta, dhe qdo kush eshte i lire te zgjedh sipas deshires dhe vullnetit te vet. Fundja e fundit nese njeri nga gjithe keto besime qe ekzistojne neper bote perdore sado pak propagand, atehere darvinizmi e marksizmi e ze vendin e fundit per propagand. Te jesh e sigurt.
Me e keqja nga shume te kqijat qe i kemi ne njerezit, eshte se gjithnje kapemi per gjerat e kqija te njerezve, dhe pak e hiq per ato pak gjera te mira. E din pse? Sepse jemi te prirur per gjera me te lehta. E gjeja me e lehte ne kete raste eshte te kapemi per gjerat e kqija tek njerezit, sepse qe ti shohim apo kuptojme te mirat eshte shume veshtire. Po aq veshtire sa eshte per nje blete te kerkoje me mijera lule per te krijuar nje diqka te embel.
Tjetra eshte se pergjegjesin qdo kush embart mbi supet e veta, dhe qdo kush eshte i lire te zgjedh sipas deshires dhe vullnetit te vet. Fundja e fundit nese njeri nga gjithe keto besime qe ekzistojne neper bote perdore sado pak propagand, atehere darvinizmi e marksizmi e ze vendin e fundit per propagand. Te jesh e sigurt.

Adonisi- Anėtarė
- Lokacioni: Ne zemer te shqiptaris
Postime: 971
Kyējet nė forum: 4803
Regjistruar mė: 03/12/2008
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Termi "Kapitalizėm" do tė thotė "sovranitet i kapitalit": njė sistem ekonomik i lirė e i pakufizuar, i mbėshtetur tėrėsisht te pėrfitimi e ku shoqėria ėshtė nė konkurrencė brenda kėtyre kritereve. Gjenden tre elemente tė rėndėsishme nė Kapitalizėm: individualizmi, konkurrenca dhe fitimi. Individualizmi ėshtė i rėndėsishėm nė Kapitalizėm, sepse njerėzit e shohin veten jo si pjesė tė shoqėrisė, por si "individė" qė mbahen me kėmbėt e tyre. "Shoqėria kapitaliste" ėshtė njė arenė, ku individėt konkurrojnė me njėri-tjetrin nė kushte shumė shtrėnguese. Ajo ėshtė njė arenė pikėrisht si ajo qė pėrshkruan Darvini, ku vetėm mė i forti mbijeton, ku i dobti e i pafuqishmi shtypen e eliminohen dhe ku vetėm konkurrenca e pamėshirshme ka pushtet.
Sipas logjikės, nė tė cilėn mbėshtetet Kapitalizmi, ēdo individ - e ky mund tė jetė njė njeri, njė shoqėri, apo njė komb - duhet tė luftojė vetė pėr zhvillimin dhe ruajtjen e avantazhit tė vet. Kriteri mė i rėndėsishėm nė kėtė luftė ėshtė prodhimi. Prodhuesit mė tė mirė mbijetojnė, tė dobtit e tė paaftėt eliminohen dhe zhduken. Me kėtė formė sistemi, harrohet qė ata qė eliminohen nė luftėn e hidhur dhe bien kthetrat e varfėrisė janė njerėz. Ajo ēka shihet si diēka qė meriton vėmendje nuk janė qeniet njerėzore, por zhvillimi ekonomik dhe mallrat, produkti i kėtij zhvillimi. Pėr kėtė arsye, mentaliteti kapitalist nuk ndjen pėrgjegjėsi morale pėr njeriun qė shkelet me kėmbė, i cili detyrohet tė jetojė nė vėshtirėsi tė mėdha. Ky ėshtė Darvinizmi i vėnė nė jetė nė shoqėri me mėnyra ekonomike.
Duke propozuar se ishte e domosdoshme tė nxitej konkurrenca nė tė gjitha fushat e shoqėrisė dhe, duke shpallur, se ishte e domosdoshme tė mos siguroheshin mundėsi apo mbėshtetje pėr tė dobtit, nė asnjė lloj fushe, teoricienėt mė tė rėndėsishėm tė Darvinizmit Social pėrgatitėn njė mbėshtetje "filozofike" dhe "shkencore" pėr Kapitalizmin. Pėr shembull, sipas Tille, njė pėrfaqėsues i rėndėsishėm i mentalitetit kapitalist darvinist, do tė ishte njė gabim i madh tė pėrpiqeshe tė parandaloje varfėrinė duke ndihmuar "klasat e mundura", sepse kjo do tė thoshte tė ndėrhyje nė pėrzgjedhjen natyrore qė sjell evolucioni.119
Sipas mendimit tė Herbert Spenserit, teoricienit kryesor tė Darvinizmit Social, i cili ia mveshi parimet e Darvinizmit jetės sė shoqėrisė, nė qoftė se dikush ėshtė i varfėr, kjo ndodh pėr fajin e tij; askush nuk duhet ta ndihmojė kėtė person qė tė ngrihet nė kėmbė. Nėse dikush ėshtė i pasur, edhe sikur ta ketė fituar pasurinė nė mėnyrė tė pandershme, kjo tregon zotėsinė e tij. Pėr kėtė arsye, i pasuri mbijeton, kurse i varfri zhduket. Kjo ėshtė pikėpamja qė ka mbizotėruar pothuajse tėrėsisht nė shoqėritė e sotme dhe ėshtė njė pėrmbledhje e moralit kapitalist-darvinist.
Spenseri, i cili e mbrojti kėtė moral, e pėrfundoi veprėn e tij "Social Statistics" nė vitin 1850 dhe i kundėrshtoi tė gjitha sistemet e ndihmės sė ofruar nga shteti, masat paraprake pėr mbrojtjen e shėndetit, shkollat shtetėrore dhe vaksinimin e detyruar, sepse, sipas Darvinizmit Social, rendi shoqėror doli nga parimi i mbijetesės sė mė tė fortit. Tė pėrkrahje tė varfrit dhe t'i lejoje qė tė mbijetonin do tė thoshte ta shkelje kėtė parim. Tė pasurit janė tė pasur, sepse pėrshtaten mė mirė; disa kombe sundojnė tė tjerėt, sepse janė superiorė ndaj tyre, disa raca bien nėn zgjedhėn e tė tjerave, sepse kėto tė fundit janė mė inteligjente. Spenseri e zbatoi kėtė doktrinė nė shoqėritė njerėzore me tė gjitha forcat: "Nė qoftė se janė tė kompletuar, aq sa duhet pėr tė jetuar, ata jetojnė dhe bėjnė mirė qė jetojnė. Nė qoftė se nuk janė tė kompletuar, sa duhet pėr tė jetuar, ata vdesin dhe ėshtė mė mirė qė vdesin."120
Graham Sumner, profesor i shkencave politike e shoqėrore nė Universitetin e Jejlit, ishte zėdhėnėsi i Darvinizmit Social nė Amerikė. Nė njė prej shkrimeve tė tij, ai i pėrmblodhi idetė e veta mbi shoqėritė njerėzore me kėto fjalė:
nė qoftė se ngremė dikė lart, duhet tė kemi njė pikė mbėshtetjeje, njė pikė kundėrveprimi. Nė shoqėri, kjo do tė thotė se qė tė ngresh njė njeri, do tė ulėsh njė tjetėr.121
Richard Milner, redaktor i vjetėr i "Revistės sė Historisė sė Natyrės" tė Muzeut Amerikan tė Historisė sė Natyrės nė Nju Jork shkruan:
Njė prej zėdhėnėsve kryesorė tė Darvinizmit Social, Graham Sumner, mendonte se milionerėt ishin individėt "mė tė pėrshtatshėm" nė shoqėri dhe i meritonin privilegjet e tyre. Ata ishin "pėrzgjedhur natyrshėm nė provėn e vėshtirė tė konkurrencės".122
Siē shihet, darvinistėt socialė pėrdorėn teorinė e Darvinit pėr evolucionin si koment "shkencor" mbi shoqėritė kapitaliste. Si pasojė e kėsaj, qeniet njerėzore nisėn tė humbisnin koncepte tė tilla, tė cilat i kishte sjellė feja, si ndihma reciproke, filantropia e bashkėpunimi dhe, nė vend tė kėtyre virtyteve, filluan tė mbivlerėsonin egoizmin, dredhitė dhe oportunizmin. Sipas njėrit prej teoricienėve mė tė rėndėsishėm tė Darvinizmit Social, profesorit amerikan E. A. Ross, "Kulti i krishterė i bamirėsisė, si burim mėshire, ka krijuar njė strehė, nėn tė cilėn janė zvarritur e janė edukuar idiotė e debilė... Shteti mbledh shurdhmemecėt nė krahėt e tij dhe njė racė me shurdhmemecė ėshtė nė formim e sipėr... Rruga mė e shkurtėr pėr ta shndėrruar kėtė botė nė parajsė ėshtė t'i braktisėsh e t'i lesh tė lirė ata qė janė tė prirur tė nxitojnė drejt ferrit me hapin e tyre."123
Siē e kemi parė, Darvinizmi pėrbėn bazėn filozofike tė tė gjitha sistemeve ekonomike kapitaliste nė botė si dhe tė sistemeve politike qė e marrin formėn prej tyre.
Kjo ėshtė arsyeja qė pėrkrahėsit mė tė flaktė tė Darvinizmit Social ishin pronarėt e kapitaleve. Ngritja e tė fortėve duke shkelur tė dobtit dhe ndjekja e politikave ekonomike tė ndara prej ndjenjės sė keqardhjes dhe ndihmės, nuk dėnoheshin mė, sepse njė sjellje e tillė u pranua se ishte nė pėrputhje me "shpjegimet shkencore" dhe "ligjet e natyrės". Sipas Richard Hofstadter, autor i librit "Darvinizmi Social nė mendimin amerikan", industrialisti i madh i hekurudhave nė shekullin XIX Chancey Depew ka pohuar se njerėzit qė fitonin famė, pasuri, dhe pushtet nė Nju Jork pėrfaqėsonin mbijetesėn e mė tė fortit, nėpėrmjet "aftėsisė superiore, largpamėsisė dhe pėrshtatshmėrisė".124 Njė tjetėr bos hekurudhash, James J. Hill, ėshtė shprehur se "pasuritė e shoqėrive hekurudhore pėrcaktohen nga ligji i mbijetesės sė mė tė fortit."125
Nė biografinė e tij, Andrew Carnegie, njė tjetėr pronar i madh kapitalesh nė Amerikė, shpreh besimin e tij tek evolucioni me fjalėt: "Kisha gjetur tė vėrtetėn e evolucionit."126
Diku tjetėr ai ka shkruar kėto fjalė:
Ai (ligji i konkurrencės) ėshtė kėtu, nuk e shmangim dot, s'janė gjetur zėvendėsues pėr tė dhe ligji mund tė jetė i ashpėr nganjėherė pėr individin, por ėshtė mė i mirė pėr racėn, sepse ai siguron mbijetesėn e mė tė fortit nė ēdo fushė.127
Nė artikullin e tij "Tri gabimet e Darvinit", shkencėtari evolucionist Kenet J. Hsy, bėn tė njohur mendimet darviniste tė kapitalistėve mė tė mėdhenj tė Amerikės:
Darvinizmi u pėrdor, gjithashtu, nė mbrojtje tė individualizmit konkurrues dhe rrjedhimit ekonomik, kapitalizmit, nė Angli e Amerikė. Andrew Carnegie shkroi se "ligji i konkurrencės, qoftė i mirė apo i keq, ėshtė kėtu, ne nuk e shmangim dot". Rokfeleri bėri njė hap mė tutje kur tha se "zhvillimi i njė biznesi tė madh ėshtė thjesht mbijetesė e mė tė fortit; ėshtė funksionim i njė ligji tė natyrės".128
Eshtė mjaft interesante qė nė Amerikė fondacionet e ndryshme si Fondacioni "Rokfeler" apo Instituti "Carnegie", tė themeluara nga dinasti tė mėdha kapitaliste, japin mbėshtetje tė rėndėsishme financiare pėr tė bėrė punė kėrkimore nė fushėn e evolucionit.
Siē e kemi parė nga ajo qė ėshtė shpjeguar deri tani, Kapitalizmi i ka bėrė njerėzit tė adhurojnė vetėm paratė dhe pushtetin qė sjell paraja. Duke i konsideruar tė gjitha llojet e vlerave fetare e etike si tė pavlera, shoqėritė, tė ndikuara nga idetė evolucioniste, filluan t'i jepnin rėndėsi pushtetit material dhe u distancuan nga ndjenja tė tilla njerėzore si dhembshuria, mėshira dhe sakrifica.
Ky moral kapitalist ka pasur dhe ka ndikim tė fortė nė pothuajse tė gjitha shoqėritė e ditėve tė sotme. Pėr kėtė arsye, nė pjesėn dėrrmuese te vendeve, s'ka mė bamirėsi pėr tė varfrit, tė pashpresėt dhe tė gjymtuarit. Edhe sikur tė bien viktimė e sėmundjeve mė tė rėnda e vdekjeprurėse, ata nuk janė nė gjendje tė gjejnė ndonjė ndihmė fizike apo njerėzore pėr t'u mbrojtur. I varfri lihet nė varfėrinė e tij. Nė shumė vende ndeshen shpesh praktika tė padrejta e ēnjerėzore, p.sh. fėmijė tė vegjėl qė detyrohen tė punojnė dhe lihen pa asnjė tė drejtė shoqėrore. Sot, arsyeja qė shtete tė tilla si Etiopia kanė rėnė pre e thatėsirės dhe urisė ėshtė dominimi i kėtij morali kapitalist. Nė njė kohė qė ndihma dhe pėrkrahja e shumė shteteve mund t'i shpėtonte kėta njerėz tė uritur, ata lihen tė vdesin urie. Nė kėtė pikė duhet tė tėrhiqet vėmendja nė njė ēėshtje tė rėndėsishme: Gjatė gjithė historisė kanė ekzistuar gjithnjė shoqėri ku tė varfrit e tė dobtit nuk liheshin tė ngrinin kokėn, ku vetėm vlerat materiale kishin rėndėsi dhe ku egoizmi, interesi vetjak dhe mashtrimi shiheshin si e vetmja rrugė pėr t'u pasuruar. Edhe nė tė kaluarėn jetonin njerėz, tė cilėt mendonin se vetėm gjėrat materiale mund tė kishin vlerė dhe tė cilėt ishin shumė larg nga tiparet e ēfarėdo lloj morali tė kėnaqshėm. Por nga gjysma e dytė e shekullit XIX, njerėz me pikėpamje tė tilla hynė nė njė periudhė krejt tė ndryshme. Kėto 150 vitet e fundit, njerėzit dhe shoqėritė qė zotėrojnė kėto cilėsi mizore kanė filluar tė mos dėnohen apo kritikohen. Njė sjellje e tillė nisi, mė nė fund, tė pranohet si ligj i natyrės dhe nė kėtė pikė Darvinizmi u kthye nė njė fe tė rreme qė justifikonte pandershmėrinė dhe mizorinė. Robert E. D. Clark e shpjegon kėtė situatė nė kėtė mėnyrė:
Evolucioni, me pak fjalė, e la tė qetė ndėrgjegjen e keqbėrėsit. Pėr sjelljen mė tė paskrupullt kundrejt njė konkurrenti mund tė jepej njė shpjegim i arsyeshėm; e keqja mund tė quhej e mirė.129
H. Enoch shkruan nė librin e tij "Evolucion apo Krijim":
J. Holmes thotė se "Darvinizmi i zbatuar nė mėnyrė tė vazhdueshme do ta maste tė mirėn e shprehur nė vlerė mbijetese" Ky ėshtė ligji i xhunglės, ku "i forti ka tė drejtė" dhe mė tė fortėt mbijetojnė. Qoftė dredhi a mizori, burracakėri a mashtrim, ēfarėdo qė do t'ia bėjė tė mundur individit tė mbijetojė, ėshtė e mirė dhe e drejtė pėr atė individ apo atė shoqėri.130
Siē e kemi parė, Darvinizmi dhe mungesa e fesė qėndrojnė prapa gjithė atyre njerėzve, sistemeve dhe ideologjive qė kanė sjellė dhimbje dhe dėshpėrim nė botė, sidomos nė 150 vitet e fundit. Ata qė menduan se mund tė mbronin interesat e tyre nė mjedisin egoist e tė pamėshirshėm, tė shkaktuar nga mungesa e fesė, e shihnin Darvinizmin si shpėtimtarin e tyre. Ata pėrdorėn tezėn e Darvinizmit "tė dobtit zhduken, ndėrsa tė fortit jetojnė" si filozofi pėr veten e tyre.
Sa pėr ata qė nuk janė ndikuar nga mėnyra e tė menduarit darvinist-kapitalist dhe nuk kanė harruar arsyen e ekzistencės nė kėtė botė, ata i shohin qeniet e tjera njerėzore si krijesa tė Zotit. Ata gjithmonė i trajtojnė qeniet e tjera njerėzore me dashamirėsi, ndjejnė dashuri e dhembshuri dhe bėjnė ē'ėshtė e mundur pėr t'i larguar vėshtirėsitė dhe shqetėsimet e tyre. Ata flasin gjithmonė fjalėt mė tė mira, kujdesen pėr jetimėt, ndihmojnė tė sėmurėt dhe tė gjymtuarit.
Sipas logjikės, nė tė cilėn mbėshtetet Kapitalizmi, ēdo individ - e ky mund tė jetė njė njeri, njė shoqėri, apo njė komb - duhet tė luftojė vetė pėr zhvillimin dhe ruajtjen e avantazhit tė vet. Kriteri mė i rėndėsishėm nė kėtė luftė ėshtė prodhimi. Prodhuesit mė tė mirė mbijetojnė, tė dobtit e tė paaftėt eliminohen dhe zhduken. Me kėtė formė sistemi, harrohet qė ata qė eliminohen nė luftėn e hidhur dhe bien kthetrat e varfėrisė janė njerėz. Ajo ēka shihet si diēka qė meriton vėmendje nuk janė qeniet njerėzore, por zhvillimi ekonomik dhe mallrat, produkti i kėtij zhvillimi. Pėr kėtė arsye, mentaliteti kapitalist nuk ndjen pėrgjegjėsi morale pėr njeriun qė shkelet me kėmbė, i cili detyrohet tė jetojė nė vėshtirėsi tė mėdha. Ky ėshtė Darvinizmi i vėnė nė jetė nė shoqėri me mėnyra ekonomike.Duke propozuar se ishte e domosdoshme tė nxitej konkurrenca nė tė gjitha fushat e shoqėrisė dhe, duke shpallur, se ishte e domosdoshme tė mos siguroheshin mundėsi apo mbėshtetje pėr tė dobtit, nė asnjė lloj fushe, teoricienėt mė tė rėndėsishėm tė Darvinizmit Social pėrgatitėn njė mbėshtetje "filozofike" dhe "shkencore" pėr Kapitalizmin. Pėr shembull, sipas Tille, njė pėrfaqėsues i rėndėsishėm i mentalitetit kapitalist darvinist, do tė ishte njė gabim i madh tė pėrpiqeshe tė parandaloje varfėrinė duke ndihmuar "klasat e mundura", sepse kjo do tė thoshte tė ndėrhyje nė pėrzgjedhjen natyrore qė sjell evolucioni.119
Sipas mendimit tė Herbert Spenserit, teoricienit kryesor tė Darvinizmit Social, i cili ia mveshi parimet e Darvinizmit jetės sė shoqėrisė, nė qoftė se dikush ėshtė i varfėr, kjo ndodh pėr fajin e tij; askush nuk duhet ta ndihmojė kėtė person qė tė ngrihet nė kėmbė. Nėse dikush ėshtė i pasur, edhe sikur ta ketė fituar pasurinė nė mėnyrė tė pandershme, kjo tregon zotėsinė e tij. Pėr kėtė arsye, i pasuri mbijeton, kurse i varfri zhduket. Kjo ėshtė pikėpamja qė ka mbizotėruar pothuajse tėrėsisht nė shoqėritė e sotme dhe ėshtė njė pėrmbledhje e moralit kapitalist-darvinist.
Spenseri, i cili e mbrojti kėtė moral, e pėrfundoi veprėn e tij "Social Statistics" nė vitin 1850 dhe i kundėrshtoi tė gjitha sistemet e ndihmės sė ofruar nga shteti, masat paraprake pėr mbrojtjen e shėndetit, shkollat shtetėrore dhe vaksinimin e detyruar, sepse, sipas Darvinizmit Social, rendi shoqėror doli nga parimi i mbijetesės sė mė tė fortit. Tė pėrkrahje tė varfrit dhe t'i lejoje qė tė mbijetonin do tė thoshte ta shkelje kėtė parim. Tė pasurit janė tė pasur, sepse pėrshtaten mė mirė; disa kombe sundojnė tė tjerėt, sepse janė superiorė ndaj tyre, disa raca bien nėn zgjedhėn e tė tjerave, sepse kėto tė fundit janė mė inteligjente. Spenseri e zbatoi kėtė doktrinė nė shoqėritė njerėzore me tė gjitha forcat: "Nė qoftė se janė tė kompletuar, aq sa duhet pėr tė jetuar, ata jetojnė dhe bėjnė mirė qė jetojnė. Nė qoftė se nuk janė tė kompletuar, sa duhet pėr tė jetuar, ata vdesin dhe ėshtė mė mirė qė vdesin."120
![]() Njerėz qė vuajnė nga uria Megjithėse sot nė botė gjenden burime tė konsiderueshme, miliona fėmijė lihen tė vdesin urie pėr shkak tė mentalitetit kapitalist. |
Graham Sumner, profesor i shkencave politike e shoqėrore nė Universitetin e Jejlit, ishte zėdhėnėsi i Darvinizmit Social nė Amerikė. Nė njė prej shkrimeve tė tij, ai i pėrmblodhi idetė e veta mbi shoqėritė njerėzore me kėto fjalė:
nė qoftė se ngremė dikė lart, duhet tė kemi njė pikė mbėshtetjeje, njė pikė kundėrveprimi. Nė shoqėri, kjo do tė thotė se qė tė ngresh njė njeri, do tė ulėsh njė tjetėr.121
Richard Milner, redaktor i vjetėr i "Revistės sė Historisė sė Natyrės" tė Muzeut Amerikan tė Historisė sė Natyrės nė Nju Jork shkruan:
Njė prej zėdhėnėsve kryesorė tė Darvinizmit Social, Graham Sumner, mendonte se milionerėt ishin individėt "mė tė pėrshtatshėm" nė shoqėri dhe i meritonin privilegjet e tyre. Ata ishin "pėrzgjedhur natyrshėm nė provėn e vėshtirė tė konkurrencės".122
Siē shihet, darvinistėt socialė pėrdorėn teorinė e Darvinit pėr evolucionin si koment "shkencor" mbi shoqėritė kapitaliste. Si pasojė e kėsaj, qeniet njerėzore nisėn tė humbisnin koncepte tė tilla, tė cilat i kishte sjellė feja, si ndihma reciproke, filantropia e bashkėpunimi dhe, nė vend tė kėtyre virtyteve, filluan tė mbivlerėsonin egoizmin, dredhitė dhe oportunizmin. Sipas njėrit prej teoricienėve mė tė rėndėsishėm tė Darvinizmit Social, profesorit amerikan E. A. Ross, "Kulti i krishterė i bamirėsisė, si burim mėshire, ka krijuar njė strehė, nėn tė cilėn janė zvarritur e janė edukuar idiotė e debilė... Shteti mbledh shurdhmemecėt nė krahėt e tij dhe njė racė me shurdhmemecė ėshtė nė formim e sipėr... Rruga mė e shkurtėr pėr ta shndėrruar kėtė botė nė parajsė ėshtė t'i braktisėsh e t'i lesh tė lirė ata qė janė tė prirur tė nxitojnė drejt ferrit me hapin e tyre."123
Siē e kemi parė, Darvinizmi pėrbėn bazėn filozofike tė tė gjitha sistemeve ekonomike kapitaliste nė botė si dhe tė sistemeve politike qė e marrin formėn prej tyre.
![]() Dhe nė pasurinė e tyre ka njė pjesė tė caktuar pėr lypėsin dhe tė mjerin. (Kuran, surja Edh Dharijat: 19) |
Kjo ėshtė arsyeja qė pėrkrahėsit mė tė flaktė tė Darvinizmit Social ishin pronarėt e kapitaleve. Ngritja e tė fortėve duke shkelur tė dobtit dhe ndjekja e politikave ekonomike tė ndara prej ndjenjės sė keqardhjes dhe ndihmės, nuk dėnoheshin mė, sepse njė sjellje e tillė u pranua se ishte nė pėrputhje me "shpjegimet shkencore" dhe "ligjet e natyrės". Sipas Richard Hofstadter, autor i librit "Darvinizmi Social nė mendimin amerikan", industrialisti i madh i hekurudhave nė shekullin XIX Chancey Depew ka pohuar se njerėzit qė fitonin famė, pasuri, dhe pushtet nė Nju Jork pėrfaqėsonin mbijetesėn e mė tė fortit, nėpėrmjet "aftėsisė superiore, largpamėsisė dhe pėrshtatshmėrisė".124 Njė tjetėr bos hekurudhash, James J. Hill, ėshtė shprehur se "pasuritė e shoqėrive hekurudhore pėrcaktohen nga ligji i mbijetesės sė mė tė fortit."125
Nė biografinė e tij, Andrew Carnegie, njė tjetėr pronar i madh kapitalesh nė Amerikė, shpreh besimin e tij tek evolucioni me fjalėt: "Kisha gjetur tė vėrtetėn e evolucionit."126
Diku tjetėr ai ka shkruar kėto fjalė:
Ai (ligji i konkurrencės) ėshtė kėtu, nuk e shmangim dot, s'janė gjetur zėvendėsues pėr tė dhe ligji mund tė jetė i ashpėr nganjėherė pėr individin, por ėshtė mė i mirė pėr racėn, sepse ai siguron mbijetesėn e mė tė fortit nė ēdo fushė.127
Nė artikullin e tij "Tri gabimet e Darvinit", shkencėtari evolucionist Kenet J. Hsy, bėn tė njohur mendimet darviniste tė kapitalistėve mė tė mėdhenj tė Amerikės:
Darvinizmi u pėrdor, gjithashtu, nė mbrojtje tė individualizmit konkurrues dhe rrjedhimit ekonomik, kapitalizmit, nė Angli e Amerikė. Andrew Carnegie shkroi se "ligji i konkurrencės, qoftė i mirė apo i keq, ėshtė kėtu, ne nuk e shmangim dot". Rokfeleri bėri njė hap mė tutje kur tha se "zhvillimi i njė biznesi tė madh ėshtė thjesht mbijetesė e mė tė fortit; ėshtė funksionim i njė ligji tė natyrės".128
Eshtė mjaft interesante qė nė Amerikė fondacionet e ndryshme si Fondacioni "Rokfeler" apo Instituti "Carnegie", tė themeluara nga dinasti tė mėdha kapitaliste, japin mbėshtetje tė rėndėsishme financiare pėr tė bėrė punė kėrkimore nė fushėn e evolucionit.
Siē e kemi parė nga ajo qė ėshtė shpjeguar deri tani, Kapitalizmi i ka bėrė njerėzit tė adhurojnė vetėm paratė dhe pushtetin qė sjell paraja. Duke i konsideruar tė gjitha llojet e vlerave fetare e etike si tė pavlera, shoqėritė, tė ndikuara nga idetė evolucioniste, filluan t'i jepnin rėndėsi pushtetit material dhe u distancuan nga ndjenja tė tilla njerėzore si dhembshuria, mėshira dhe sakrifica.
![]() Time, 29.05.2000 Dhe le tė mos betohen disa prej jush, tė cilėve u ėshtė dhėnė mirėsi e pasuri, pėr tė mos u dhėnė (asnjė lloj ndihme) tė afėrmve tė tyre, tė vobektėve dhe atyre qė emigruan pėr hir tė Allahut! Le tė falin dhe tė tregojnė zemėrbutėsi! A nuk dėshironi qė Allahu t'ju falė ju? Allahu ėshtė Falės, Mėshirėplotė.(Kuran, surja En-Nur: 22) |
Ky moral kapitalist ka pasur dhe ka ndikim tė fortė nė pothuajse tė gjitha shoqėritė e ditėve tė sotme. Pėr kėtė arsye, nė pjesėn dėrrmuese te vendeve, s'ka mė bamirėsi pėr tė varfrit, tė pashpresėt dhe tė gjymtuarit. Edhe sikur tė bien viktimė e sėmundjeve mė tė rėnda e vdekjeprurėse, ata nuk janė nė gjendje tė gjejnė ndonjė ndihmė fizike apo njerėzore pėr t'u mbrojtur. I varfri lihet nė varfėrinė e tij. Nė shumė vende ndeshen shpesh praktika tė padrejta e ēnjerėzore, p.sh. fėmijė tė vegjėl qė detyrohen tė punojnė dhe lihen pa asnjė tė drejtė shoqėrore. Sot, arsyeja qė shtete tė tilla si Etiopia kanė rėnė pre e thatėsirės dhe urisė ėshtė dominimi i kėtij morali kapitalist. Nė njė kohė qė ndihma dhe pėrkrahja e shumė shteteve mund t'i shpėtonte kėta njerėz tė uritur, ata lihen tė vdesin urie. Nė kėtė pikė duhet tė tėrhiqet vėmendja nė njė ēėshtje tė rėndėsishme: Gjatė gjithė historisė kanė ekzistuar gjithnjė shoqėri ku tė varfrit e tė dobtit nuk liheshin tė ngrinin kokėn, ku vetėm vlerat materiale kishin rėndėsi dhe ku egoizmi, interesi vetjak dhe mashtrimi shiheshin si e vetmja rrugė pėr t'u pasuruar. Edhe nė tė kaluarėn jetonin njerėz, tė cilėt mendonin se vetėm gjėrat materiale mund tė kishin vlerė dhe tė cilėt ishin shumė larg nga tiparet e ēfarėdo lloj morali tė kėnaqshėm. Por nga gjysma e dytė e shekullit XIX, njerėz me pikėpamje tė tilla hynė nė njė periudhė krejt tė ndryshme. Kėto 150 vitet e fundit, njerėzit dhe shoqėritė qė zotėrojnė kėto cilėsi mizore kanė filluar tė mos dėnohen apo kritikohen. Njė sjellje e tillė nisi, mė nė fund, tė pranohet si ligj i natyrės dhe nė kėtė pikė Darvinizmi u kthye nė njė fe tė rreme qė justifikonte pandershmėrinė dhe mizorinė. Robert E. D. Clark e shpjegon kėtė situatė nė kėtė mėnyrė:
Evolucioni, me pak fjalė, e la tė qetė ndėrgjegjen e keqbėrėsit. Pėr sjelljen mė tė paskrupullt kundrejt njė konkurrenti mund tė jepej njė shpjegim i arsyeshėm; e keqja mund tė quhej e mirė.129
H. Enoch shkruan nė librin e tij "Evolucion apo Krijim":
J. Holmes thotė se "Darvinizmi i zbatuar nė mėnyrė tė vazhdueshme do ta maste tė mirėn e shprehur nė vlerė mbijetese" Ky ėshtė ligji i xhunglės, ku "i forti ka tė drejtė" dhe mė tė fortėt mbijetojnė. Qoftė dredhi a mizori, burracakėri a mashtrim, ēfarėdo qė do t'ia bėjė tė mundur individit tė mbijetojė, ėshtė e mirė dhe e drejtė pėr atė individ apo atė shoqėri.130
Siē e kemi parė, Darvinizmi dhe mungesa e fesė qėndrojnė prapa gjithė atyre njerėzve, sistemeve dhe ideologjive qė kanė sjellė dhimbje dhe dėshpėrim nė botė, sidomos nė 150 vitet e fundit. Ata qė menduan se mund tė mbronin interesat e tyre nė mjedisin egoist e tė pamėshirshėm, tė shkaktuar nga mungesa e fesė, e shihnin Darvinizmin si shpėtimtarin e tyre. Ata pėrdorėn tezėn e Darvinizmit "tė dobtit zhduken, ndėrsa tė fortit jetojnė" si filozofi pėr veten e tyre.
Sa pėr ata qė nuk janė ndikuar nga mėnyra e tė menduarit darvinist-kapitalist dhe nuk kanė harruar arsyen e ekzistencės nė kėtė botė, ata i shohin qeniet e tjera njerėzore si krijesa tė Zotit. Ata gjithmonė i trajtojnė qeniet e tjera njerėzore me dashamirėsi, ndjejnė dashuri e dhembshuri dhe bėjnė ē'ėshtė e mundur pėr t'i larguar vėshtirėsitė dhe shqetėsimet e tyre. Ata flasin gjithmonė fjalėt mė tė mira, kujdesen pėr jetimėt, ndihmojnė tė sėmurėt dhe tė gjymtuarit.
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Meqė sonte nuk kam gjumė mė ranė nė sy kėto shkrime te sjellura nga anėtarėt mė lartė.
Unė dua tė kyēem kėtu duke u bazuar nė atė qė lexova rreth teorisė sė evulucionit.
Edhe dijetarėt e tė gjitha kohėrave, kanė dhėnė mendime nga mė tė ndryshmet, rreth fillimit tė krijimit tonė. Ato janė pėrplot kundėrshtime me njėra tjetrėn. Dikush prej tyre bazohet nė teorinė e evolucionit, e cila thotė se njeriu e ka prejardhjen prej majmunit!
Kėtyre trilluesve ju themi: kush iu informoi pėr kėtė!? Gjatė gjithė historisė nuk ėshtė regjistruar kurrė ndonjėherė njė gjė e tillė, (nuk ka ) shkrime qė tė dėshmojnė se majmuni ėshtė shndėrruar nė njeri, edhe pse ne kemi shumė shkrime dhe mendime tė ndryshme, tė ruajtura qė nga kohėrat e lashta. A ėshtė shndėrruar ndonjėherė majmuni nė njeri, dhe kjo gjė nuk ėshtė pėrsėritur mė? Ky majmun, kur u "shndėrrua" nė njeri, ishte mashkull apo femėr!? Nėse do tė ishte shndėrruar nė femėr do tė ishte i pėrgjysmuar, nėse ėshtė shndėrruar nė mashkull, gjithashtu do tė ishte gjysmak. Ku u gjet kjo teori, tė cilėn e sajuat dhe pėr tė cilėn konkludoni (se ėshtė e vetmja e mundshme), se nuk ka mundėsi tjetėr veē saj!?
Tani kemi tė bėjmė me njė shkencė mjaft tė zhvilluar. Hulumtimet shkencore kanė arritur njė piedestal tė tillė tė lartė, qė historia njerėzore nuk e ka arritur kurrė mė parė. Gjithashtu, kemi njė teknologji tė tillė, si kjo e kohės bashkėkohore, e megjithatė, akoma, ju jeni duke diskutuar pėr tė argumentuar supozimin tuaj!! Ju lutem, na tregoni se si shndėrrohet majmuni nė njeri!?
Ju faleminderit !
Unė dua tė kyēem kėtu duke u bazuar nė atė qė lexova rreth teorisė sė evulucionit.
Edhe dijetarėt e tė gjitha kohėrave, kanė dhėnė mendime nga mė tė ndryshmet, rreth fillimit tė krijimit tonė. Ato janė pėrplot kundėrshtime me njėra tjetrėn. Dikush prej tyre bazohet nė teorinė e evolucionit, e cila thotė se njeriu e ka prejardhjen prej majmunit!
Kėtyre trilluesve ju themi: kush iu informoi pėr kėtė!? Gjatė gjithė historisė nuk ėshtė regjistruar kurrė ndonjėherė njė gjė e tillė, (nuk ka ) shkrime qė tė dėshmojnė se majmuni ėshtė shndėrruar nė njeri, edhe pse ne kemi shumė shkrime dhe mendime tė ndryshme, tė ruajtura qė nga kohėrat e lashta. A ėshtė shndėrruar ndonjėherė majmuni nė njeri, dhe kjo gjė nuk ėshtė pėrsėritur mė? Ky majmun, kur u "shndėrrua" nė njeri, ishte mashkull apo femėr!? Nėse do tė ishte shndėrruar nė femėr do tė ishte i pėrgjysmuar, nėse ėshtė shndėrruar nė mashkull, gjithashtu do tė ishte gjysmak. Ku u gjet kjo teori, tė cilėn e sajuat dhe pėr tė cilėn konkludoni (se ėshtė e vetmja e mundshme), se nuk ka mundėsi tjetėr veē saj!?
Tani kemi tė bėjmė me njė shkencė mjaft tė zhvilluar. Hulumtimet shkencore kanė arritur njė piedestal tė tillė tė lartė, qė historia njerėzore nuk e ka arritur kurrė mė parė. Gjithashtu, kemi njė teknologji tė tillė, si kjo e kohės bashkėkohore, e megjithatė, akoma, ju jeni duke diskutuar pėr tė argumentuar supozimin tuaj!! Ju lutem, na tregoni se si shndėrrohet majmuni nė njeri!?
Ju faleminderit !
Vjollca- Anėtarė
- Lokacioni: Kosovė
Postime: 260
Kyējet nė forum: 5436
Regjistruar mė: 16/11/2007
Profesioni: Juriste
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Vjollca, I Lartemadheruari na ka informuar se do te vijne njerez te humbur dhe do te merren me (hipoteza mbi) krijimin e qiejve, tokes dhe krijimin e njeriut. Ata do te trillojne dhe do te tregojne se si ndodhen te gjitha keto!!! Keta te humbur nuk kane qellim tjeter veēse ti humbin edhe njerezit e tjere prej se vertetes pasi ata nuk kane qene vete deshmitare ne krijimin e qiejve dhe te tokes. Gjithashtu ata nuk kane qene deshmitare ne krijimin e vetvetes se tyre qe te jene ne gjendje ne emer te shkences te na tregojne se ēfare ndodhi.

Mehmet Maliqi- Anėtarė
- Postime: 5
Kyējet nė forum: 5002
Regjistruar mė: 02/11/2007
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Mehmet Maliqi shkruajti:Vjollca, I Lartemadheruari na ka informuar se do te vijne njerez te humbur dhe do te merren me (hipoteza mbi) krijimin e qiejve, tokes dhe krijimin e njeriut. Ata do te trillojne dhe do te tregojne se si ndodhen te gjitha keto!!! Keta te humbur nuk kane qellim tjeter veēse ti humbin edhe njerezit e tjere prej se vertetes pasi ata nuk kane qene vete deshmitare ne krijimin e qiejve dhe te tokes. Gjithashtu ata nuk kane qene deshmitare ne krijimin e vetvetes se tyre qe te jene ne gjendje ne emer te shkences te na tregojne se ēfare ndodhi.
Permes kujt dhe kur paska informuar i lartemadheruari?? Nese me jepe nje pergjigje sa me te shkurte dhe me te thjeshte, atehere, ndoshta do te mund te them shume shkurte dhe thjeshte rrethe kesaj qeshtje.
Respeckt!

Adonisi- Anėtarė
- Lokacioni: Ne zemer te shqiptaris
Postime: 971
Kyējet nė forum: 4803
Regjistruar mė: 03/12/2008
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Darvinizmi u shfaq ne shekullin XIX si perforcim i nje miti, qe i kishte rrenjet nga samerianet dhe greket e lashte, prej biologut amator Ēarls Darvin. Qe prej asaj kohe, Darvinizmi ka perbere idene themelore te gjitha ideologjive qe i kane shkaktuar kaq shume fatkeqesi njerezimit. Nen nje maske te ashtuquajtur shkencore, ai beri te mundur qe keto ideologji dhe masat praktike te marra nga mbeshtetesit e tyre te fitojne nje ligjshmeri te rreme. Me ane te kesaj ligjshmerie te rreme, teoria e evolucionit shume shpejt u nda nga shkencat e biologjise apo paleontologjise dhe filloi te futej ne fusha te tjera, si historia, politika, jeta shoqerore etj. Meqe disa prej pretendimeve te Darvinizmit mbeshtesnin nje sere rrymash, qe filluan te formohen ne shekullin XIX, ai fitoi mbeshtetjen e gjere te ndjekesve te ketyre rrymave. Ne menyre te veēante, njerezit filluan te formonin idene se ekziston "nje lufte per mbijetese" mes qenieve te gjalla ne natyre dhe, si rrjedhim, ideja se "i forti mbijeton dhe te tjeret humbin e shkojne drejt zhdukjes" filloi te perdorej edhe per mendimin dhe sjelljen njerezore. Kur pretendimi i Darvinizmit, se natyra eshte nje vend perleshjesh e konfliktesh, nisi te vleje edhe per qeniet njerezore, trilli i Hitlerit per te krijuar nje race superiore, pretendimi i Marksit se "historia e njerezimit eshte historia e luftes se klasave", ideja kapitaliste qe "i forti behet me i forte ne kurriz te me te dobtit", kolonizimi i vendeve te botes se trete nga vendet imperialiste dhe trajtimi i tyre ne menyre ēnjerezore, bashke me faktin qe njerezit me ngjyre ende perballen me sulme e diskriminime racore, qe te gjitha keto gjeten njefare justifikimi.
Pavaresisht se edhe vete eshte evolucionist, Robert Rait (Robert Wright), autor i librit "The Moral Animal", i permbledh katastrofat qe i ka sjelle historise se njerezimit teoria e evolucionit ne kete menyre:
Teoria evolucioniste, ne fund te fundit, ka nje histori te gjate e mjaft te ndyre ne zbatimin praktik te saj ne ēeshtjet njerezore. Pasi u perzie me filozofine politike ne mbarim te shekullit XIX, per te formuar ideologjine e njohur si "Darvinizmi Social", ajo u shnderrua ne loder ne duart e racisteve, fashisteve dhe kapitalisteve me te pashpirt.1
Siē do te shikojme ne kete liber, Darvinizmi nuk eshte thjesht nje teori qe tenton te shpjegoje prejardhjen e jetes e qe nuk del jashte fushes se njohurive shkencore. Darvinizmi eshte nje dogme qe mbrohet ende me kryeneēesi nga mbeshtetes te ideologjive te caktuara, megjithese eshte krejt e pavlefshme nga pikepamja shkencore. Ne ditet tona, shume shkencetare, politikane dhe ideologe, pavaresisht nese jane apo jo te vetedijshem per fytyren e vertete e te lige te Darvinizmit, i ofrojne mbeshtetjen e tyre kesaj dogme. Nese njerezimi do te kuptoje mungesen e bazes shkencore te kesaj teorie, qe sherben si burim frymezimi per diktatore mizore dhe rryma mendimi te pameshirshme dhe egocentrike, kjo do shenoje fundin e ketyre ideologjive te demshme. Te liget nuk do te jene ne gjendje te vetembrohen duke thene: "Ky eshte ligj i natyres". Ata nuk do te kene me mbeshtetje te ashtuquajtur shkencore per botekuptimin e tyre egoist. Kur te permbyset ideja e Darvinizmit, rrenja e ideologjive te demshme, vetem nje e vertete do te mbetet: Te gjitha qeniet njerezore dhe vete universi jane krijuar prej Zotit. Njerezit qe do te kuptojne kete, do te kuptojne, gjithashtu, se e vetmja e vertete gjendet ne librin e shenjte qe Ai na ka zbritur neve. Kur shumica e njerezve ta kuptojne kete te vertete, vendin e dhimbjes, shqetesimeve, padrejtesive dhe varferise ne bote do ta zere, ndershmeria, mireqenia, shendeti dhe begatia. Per te arritur kete, ēdo ide e gabuar dhe e demshme per njerezimin duhet te mposhtet e te lihet te kalbet nga ideja e shenjte qe do te sjelle miresi per njerezit.
Qellimi i ketij libri eshte tu tregohet atyre qe e mbrojne Darvinizmin pa e njohur anen e tij te erret, se ēfare jane duke mbeshtetur ne te vertete dhe, ne te njejten kohe, tu sqarohet se ēfare pergjegjesie mbajne, neqoftese pretendojne se nuk e shohin realitetin e vertete te tij. Nje tjeter qellim eshte qe te paralajmerohen edhe ata qe nuk e besojne Darvinizmin, por nuk e konsiderojne si nje rrezik qe i kanoset njerezimit.
Pavaresisht se edhe vete eshte evolucionist, Robert Rait (Robert Wright), autor i librit "The Moral Animal", i permbledh katastrofat qe i ka sjelle historise se njerezimit teoria e evolucionit ne kete menyre:
Teoria evolucioniste, ne fund te fundit, ka nje histori te gjate e mjaft te ndyre ne zbatimin praktik te saj ne ēeshtjet njerezore. Pasi u perzie me filozofine politike ne mbarim te shekullit XIX, per te formuar ideologjine e njohur si "Darvinizmi Social", ajo u shnderrua ne loder ne duart e racisteve, fashisteve dhe kapitalisteve me te pashpirt.1
Siē do te shikojme ne kete liber, Darvinizmi nuk eshte thjesht nje teori qe tenton te shpjegoje prejardhjen e jetes e qe nuk del jashte fushes se njohurive shkencore. Darvinizmi eshte nje dogme qe mbrohet ende me kryeneēesi nga mbeshtetes te ideologjive te caktuara, megjithese eshte krejt e pavlefshme nga pikepamja shkencore. Ne ditet tona, shume shkencetare, politikane dhe ideologe, pavaresisht nese jane apo jo te vetedijshem per fytyren e vertete e te lige te Darvinizmit, i ofrojne mbeshtetjen e tyre kesaj dogme. Nese njerezimi do te kuptoje mungesen e bazes shkencore te kesaj teorie, qe sherben si burim frymezimi per diktatore mizore dhe rryma mendimi te pameshirshme dhe egocentrike, kjo do shenoje fundin e ketyre ideologjive te demshme. Te liget nuk do te jene ne gjendje te vetembrohen duke thene: "Ky eshte ligj i natyres". Ata nuk do te kene me mbeshtetje te ashtuquajtur shkencore per botekuptimin e tyre egoist. Kur te permbyset ideja e Darvinizmit, rrenja e ideologjive te demshme, vetem nje e vertete do te mbetet: Te gjitha qeniet njerezore dhe vete universi jane krijuar prej Zotit. Njerezit qe do te kuptojne kete, do te kuptojne, gjithashtu, se e vetmja e vertete gjendet ne librin e shenjte qe Ai na ka zbritur neve. Kur shumica e njerezve ta kuptojne kete te vertete, vendin e dhimbjes, shqetesimeve, padrejtesive dhe varferise ne bote do ta zere, ndershmeria, mireqenia, shendeti dhe begatia. Per te arritur kete, ēdo ide e gabuar dhe e demshme per njerezimin duhet te mposhtet e te lihet te kalbet nga ideja e shenjte qe do te sjelle miresi per njerezit.
Qellimi i ketij libri eshte tu tregohet atyre qe e mbrojne Darvinizmin pa e njohur anen e tij te erret, se ēfare jane duke mbeshtetur ne te vertete dhe, ne te njejten kohe, tu sqarohet se ēfare pergjegjesie mbajne, neqoftese pretendojne se nuk e shohin realitetin e vertete te tij. Nje tjeter qellim eshte qe te paralajmerohen edhe ata qe nuk e besojne Darvinizmin, por nuk e konsiderojne si nje rrezik qe i kanoset njerezimit.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Rrespektoni rregulloren * Rrespektoni stafin * Rrespektoni anėtarėt tjerė * Shiqoni temat para se tė hapni njė tė re, mos hapni tema tė dyfishta * Pėrmbaju temave * JO Politikė nė kėtė forum * Mos ofendoni anėtarėt dhe stafin * Adminet dhe Moderatorėt duhet rrespektuar dhe vendimet e tyre janė tė prera* Antarėt e Stafit kanė tė drejtėn tė fshijnė, redaktojnė, lėvizin ose mbyllin tema tė caktuara (pa paralajmėrim) qė shkelin rregullat e forumit. Stafi do tė pėrpiqet tė krijojė njė atmosferė sa mė tė kėndshme nė forum, duke mos lejuar ofendimet dhe fjalorin e pahijshėm.Por duhet ta keni parasysh se ėshtė e pamundur qė tė vėrehen dhe tė modifikohen tė gjitha mesazhet. Tė gjitha postimet e postuara kėtu shprehnin kėndvėshtrimin e autorit dhe jo tė stafit tonė (pėrveq ne rastet kur autor ėshtė ndonjėri nga stafi). *Ju faleminderit !
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
All-llahu kur vendos per ndonje qeshtje bohu behet qjejt dhe toka ishin tym dhe ishin zbashku ato me lejen e All-llahut u ndan dhe se nuk dot vjen kjameti pa u ba siq kan qen tym se nje dit dot shkrihen planetet sikur kur shkrihet kallaji sikur kur shkrihet bakri Allahu krijoj krijesen e par lapcin dhe e urdhroj shkruj qte shkruj o zoti im shkruj prej sod e deri ne diten e gjykimit po me sillni ju ndonje delil apo argument qe njeriu e ka prejardhjen prej majmunit po si mundet logjika e shendosh ket gje ta fus ne mendje ne kohen e lutit njerit prej pejngamberve te All-llahut All-llahu i ka deni nje grup njerzish ika shendrruar ne majmuna nje grup ne derra nje grup ika denuar homoseksualsat me gur nga qjelli thot All-llahu dergova gur te algjert nga qjelli dhe i mbyta ata kty tash ne parlamentin ton veq se ka marr fund ajo prrallat e darvinit dhe shum darvinav tjer hala po kushtojn kinse njeriu eka prejardhjen nga majmuni kjo esht prrall e nastradinit qe thon ni fjal te urt populli jon njeriu ka qen njeri ska qen kurr majmun kush thot qe njeriu ka qen majmun vetem se ka genyer
Argumenti- Anėtarė
- Lokacioni: Kosovė
Postime: 106
Kyējet nė forum: 5140
Regjistruar mė: 02/11/2007
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Qėllimi i kėtij dokumetari ėshtė t'u tregohet atyre qė e mbrojnė Darvinizmin pa e njohur anėn e tij tė errėt, se ēfarė janė duke mbėshtetur nė tė vėrtetė dhe, nė tė njėjtėn kohė, t'u sqarohet se ēfarė pėrgjegjėsie mbajnė, nėqoftėse pretendojnė se nuk e shohin realitetin e vėrtetė tė tij. Njė tjetėr qėllim ėshtė qė tė paralajmėrohen edhe ata qė nuk e besojnė Darvinizmin, por nuk e konsiderojnė si njė rrezik qė i kanoset njerėzimit.
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Ē'eshte e verteta, edhe para Darvinit ka pasur njerez qe kane paraqitur pretendime te ngjashme. Mes tyre, permenden Kanti, Bekoni, Hegeli.
Ne fakt, eshte vetem Lamarku me teorine e tij te transformizmit, ai qe, para Darvinit, ka bere fjale mbi evolucionin ne kuptimin biologjik te tij. Vepren "Filozofia e Zoologjise" ku Lamarku zhvillonte teorine e vet, e pati botuar ne vitin 1809 kur pati lindur Darvini. Nderkaq, vepra e Lamarkut u be e njohur jo menjehere, por pas disa vitesh, atehere kur edhe Darvini pati ardhur ne moshen per te lexuar dhe kuptuar.
Mund te flitet per tre faktore ndikues qe e shtyne Darvinin per ta parashtruar teorine e tij te famshme. I pari eshte prifti anglez Maltus. Ne nje periudhe kur ne Angli sundonte varferia, Maltusi i cili e shihte shtimin e popullsise si njerin prej shkaqeve te varferise dhe dilte kunder ligjit ne fuqi mbi ndihmen e shtetit per te varferit, ne vepren e tij, "Ese mbi parimet e popullimit" (1789), pretendonte se, ndersa popullsia shtohej ne progresion gjeometrik, te mirat materiale shtoheshin ne progresion aritmetik ose, me sakte, vinin gjithmone duke u pakesuar, prandaj edhe pse fakteqesite natyrore, semundjet, etj. shtonin artificialisht vdekshmerine dhe benin nje skartim te dukshem te numrit te popullsise, shtimi i saj ne progresion gjeometrik do te bente qe te vinte nje dite qe ajo te mos mund te ushqehej dot me, prandaj s'kishte aspak kuptim qe me ligje te tille si ai aktual qe ushqente te varferit, te ndihmohej artificialisht keqesimi i gjendjes! Keshtu, Maltusi kerkonte shfuqizimin e ligjit ne fjale. Kurse Darvini, nga nje pretendim i tille i mbrojtur per arsye ekonomike, u perqendrua ne nxjerrjen, sipas tij, te perfundimeve shkencore, per te ngritur, me tej, teorine e perzgjedhjes natyrore.
Faktori i dyte me ndikim te rendesishem mbi Darvinin eshte Alfred Rasell me vepren e tij, "Kontribute per teorine e seleksionit natyror". Ndersa Raselli bente kerkime ne ishujt Malaja, Darvini bente kerkime ne brigjet e Amerikes Jugore dhe ishujt e Oqeanit Paqesor. Ne letren e tij te gjate sa nje liber drejtuar Darvinit, Rasell i shkruante se gjallesat qe pershtateshin me mire ndaj mjedisit mund ta vazhdonin jeten dhe, ne kete kuader, mes gjallesave zhvillohej nje lufte per ekzistence. Ja, edhe nga ky pretendim mori guxim Darvini si kur po e pervijonte teorine e tij, ashtu dhe kur e hidhte ne shesh.
Faktori i trete me ndikim te rendesishem mbi Darvinin jane mendimet e disa shkencetareve te cilet, para Darvinit, kane bere fjale ne nje fare menyre mbi evolucionin. Nderkaq, mendimet e tyre, qe ne kohen e vet paten ushtruar ndikim mbi Darvinin, sot nuk kane ndonje vlere, siē ndodh, bie fjala, me Lamarkun. Kurse Per Darvinin ekziston konsiderata se ai i ka sistemuar dhe shprehur mendimet e tij ne menyre me shkencore, mirepo, kur t'i parashtrojme disa te verteta, qofte edhe te thjeshta, do te duket se, si pretendimet e Darvinit, ashtu dhe sistematizimi dhe parashtrimi i tyre prej tij jane mjaft larg nga metodologjia dhe vertetesia shkencore!
Ne fakt, eshte vetem Lamarku me teorine e tij te transformizmit, ai qe, para Darvinit, ka bere fjale mbi evolucionin ne kuptimin biologjik te tij. Vepren "Filozofia e Zoologjise" ku Lamarku zhvillonte teorine e vet, e pati botuar ne vitin 1809 kur pati lindur Darvini. Nderkaq, vepra e Lamarkut u be e njohur jo menjehere, por pas disa vitesh, atehere kur edhe Darvini pati ardhur ne moshen per te lexuar dhe kuptuar.
Mund te flitet per tre faktore ndikues qe e shtyne Darvinin per ta parashtruar teorine e tij te famshme. I pari eshte prifti anglez Maltus. Ne nje periudhe kur ne Angli sundonte varferia, Maltusi i cili e shihte shtimin e popullsise si njerin prej shkaqeve te varferise dhe dilte kunder ligjit ne fuqi mbi ndihmen e shtetit per te varferit, ne vepren e tij, "Ese mbi parimet e popullimit" (1789), pretendonte se, ndersa popullsia shtohej ne progresion gjeometrik, te mirat materiale shtoheshin ne progresion aritmetik ose, me sakte, vinin gjithmone duke u pakesuar, prandaj edhe pse fakteqesite natyrore, semundjet, etj. shtonin artificialisht vdekshmerine dhe benin nje skartim te dukshem te numrit te popullsise, shtimi i saj ne progresion gjeometrik do te bente qe te vinte nje dite qe ajo te mos mund te ushqehej dot me, prandaj s'kishte aspak kuptim qe me ligje te tille si ai aktual qe ushqente te varferit, te ndihmohej artificialisht keqesimi i gjendjes! Keshtu, Maltusi kerkonte shfuqizimin e ligjit ne fjale. Kurse Darvini, nga nje pretendim i tille i mbrojtur per arsye ekonomike, u perqendrua ne nxjerrjen, sipas tij, te perfundimeve shkencore, per te ngritur, me tej, teorine e perzgjedhjes natyrore.
Faktori i dyte me ndikim te rendesishem mbi Darvinin eshte Alfred Rasell me vepren e tij, "Kontribute per teorine e seleksionit natyror". Ndersa Raselli bente kerkime ne ishujt Malaja, Darvini bente kerkime ne brigjet e Amerikes Jugore dhe ishujt e Oqeanit Paqesor. Ne letren e tij te gjate sa nje liber drejtuar Darvinit, Rasell i shkruante se gjallesat qe pershtateshin me mire ndaj mjedisit mund ta vazhdonin jeten dhe, ne kete kuader, mes gjallesave zhvillohej nje lufte per ekzistence. Ja, edhe nga ky pretendim mori guxim Darvini si kur po e pervijonte teorine e tij, ashtu dhe kur e hidhte ne shesh.
Faktori i trete me ndikim te rendesishem mbi Darvinin jane mendimet e disa shkencetareve te cilet, para Darvinit, kane bere fjale ne nje fare menyre mbi evolucionin. Nderkaq, mendimet e tyre, qe ne kohen e vet paten ushtruar ndikim mbi Darvinin, sot nuk kane ndonje vlere, siē ndodh, bie fjala, me Lamarkun. Kurse Per Darvinin ekziston konsiderata se ai i ka sistemuar dhe shprehur mendimet e tij ne menyre me shkencore, mirepo, kur t'i parashtrojme disa te verteta, qofte edhe te thjeshta, do te duket se, si pretendimet e Darvinit, ashtu dhe sistematizimi dhe parashtrimi i tyre prej tij jane mjaft larg nga metodologjia dhe vertetesia shkencore!
------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Rrespektoni rregulloren * Rrespektoni stafin * Rrespektoni anėtarėt tjerė * Shiqoni temat para se tė hapni njė tė re, mos hapni tema tė dyfishta * Pėrmbaju temave * JO Politikė nė kėtė forum * Mos ofendoni anėtarėt dhe stafin * Adminet dhe Moderatorėt duhet rrespektuar dhe vendimet e tyre janė tė prera* Antarėt e Stafit kanė tė drejtėn tė fshijnė, redaktojnė, lėvizin ose mbyllin tema tė caktuara (pa paralajmėrim) qė shkelin rregullat e forumit. Stafi do tė pėrpiqet tė krijojė njė atmosferė sa mė tė kėndshme nė forum, duke mos lejuar ofendimet dhe fjalorin e pahijshėm.Por duhet ta keni parasysh se ėshtė e pamundur qė tė vėrehen dhe tė modifikohen tė gjitha mesazhet. Tė gjitha postimet e postuara kėtu shprehnin kėndvėshtrimin e autorit dhe jo tė stafit tonė (pėrveq ne rastet kur autor ėshtė ndonjėri nga stafi). *Ju faleminderit !
Re: FATKEQĖSITĖ QĖ SOLLI DARVINIZMI
Argumenti shkruajti:All-llahu kur vendos per ndonje qeshtje bohu behet qjejt dhe toka ishin tym dhe ishin zbashku ato me lejen e All-llahut u ndan dhe se nuk dot vjen kjameti pa u ba siq kan qen tym se nje dit dot shkrihen planetet sikur kur shkrihet kallaji sikur kur shkrihet bakri Allahu krijoj krijesen e par lapcin dhe e urdhroj shkruj qte shkruj o zoti im shkruj prej sod e deri ne diten e gjykimit po me sillni ju ndonje delil apo argument qe njeriu e ka prejardhjen prej majmunit po si mundet logjika e shendosh ket gje ta fus ne mendje ne kohen e lutit njerit prej pejngamberve te All-llahut All-llahu i ka deni nje grup njerzish ika shendrruar ne majmuna nje grup ne derra nje grup ika denuar homoseksualsat me gur nga qjelli thot All-llahu dergova gur te algjert nga qjelli dhe i mbyta ata kty tash ne parlamentin ton veq se ka marr fund ajo prrallat e darvinit dhe shum darvinav tjer hala po kushtojn kinse njeriu eka prejardhjen nga majmuni kjo esht prrall e nastradinit qe thon ni fjal te urt populli jon njeriu ka qen njeri ska qen kurr majmun kush thot qe njeriu ka qen majmun vetem se ka genyer
Te kam nenvizuar dy rreshta. Perkunder asaj qe nuk e pata te lehte te nenvizoje, sepse nuk gjeta asnje pike apo presje! Perderisa e lexova shkrimin tend, logjika ime u ndal dhe beri nje pyetje, ku pergjigjen nuk po e gjeja! Cila qe arsye qe zoti i denoj dhe e mbyti kete grup njerezish homoseksual? Cili ishte rreziki i tyre pas nje kohe? A nuk do te zhdukeshin ai grup njerezish pas nje kohe, kur dihet se kontakti mashku-mashkull nuk sjell trashegimtar?!
Nese kete nuk mund ta quajme kontradikte. Atehere me thuani se e kam gabuar perkufizimin e kesaj fjale!

Adonisi- Anėtarė
- Lokacioni: Ne zemer te shqiptaris
Postime: 971
Kyējet nė forum: 4803
Regjistruar mė: 03/12/2008
Faqja 1 e 1
Drejtat e ktij Forumit:
Ju nuk mund ti pėrgjigjeni temave tė kėtij forumi





















» Himara
» Supatra Sasuphan, vajza ujk
» Ēfarė ėshtė Dashuria ?
» Miq vetem ne shtrat
» Virgjeria treguesi i kultures.........
» Seksi me partnerin e dashur ndryshon trurin
» Si ta bejme me ngjyre, apo foto "Quick replay".
» Scripts: Zgjidhe sfondin sipas shijes !
» Html tutorial pėr vizitore - Mire se erdhet!
» Nderrimi i ngjyrave (sfondi) ne tabela on mouse over!
» Pershendetje kur Hyni dhe kur Largoheni nga Forumi
» A ka ndonjė mėnyrė pėr tė kontrolluar statusin 'appear offline' nė msn?
» Kenaqem kur...
» HTML Code pėr kalkulator
» Rregullimi i sfondit ne kutine e postimeve !
» Rregullimi i Widgets-ve
» Sfondi i fundit te faqes
» Rregulloje dukjen e Legjendes !
» Fshihe informacionin me poshte ...